Biz insanlar için ses dalgalarıyla dünyayı algılamak mümkün olabilir mi? Ekolokasyon, yarasalar ve balinalar gibi hayvanların dünyadaki yollarını buldukları büyüleyici bir yöntemdir. Bu canlılar, sesler çıkarıp geri dönen yankıları çözümleyerek bulundukları çevredeki nesneleri ve engelleri tespit edebilirler. Ancak bu yetenek sadece hayvanlara özgü değil; insanların da ekolokasyon yapabileceğini ve bunun tahmin edilenden çok daha az eğitim gerektirdiğini biliyoruz.

İngiltere’deki Durham Üniversitesi’nden araştırmacıların 2021 yılında PLOS One dergisinde yayımladığı bir çalışmaya göre, hem görme engelli hem de görebilen bireyler, sadece 10 haftalık bir eğitimle dillerini kullanarak çıkardıkları “tıklama” sesleriyle ekolokasyon yapmayı öğrenebiliyorlar. Görme bozukluğu olan pek çok insan, çevrelerini algılamak için ağızlarıyla ses çıkarmak yerine bastonlarının vurma seslerinden faydalanarak bu tekniği zaten kullanıyor. Ancak yeni bulgular, bu tekniği hepimizin kolayca öğrenebileceğine işaret ediyor.

Beynimiz yeniden kablolanıyor

Aynı araştırma ekibi, 26 katılımcının katıldığı bu 10 haftalık eğitimin beyin yapılarında ne gibi fiziksel değişikliklere yol açtığını incelemek üzere Cerebral Cortex dergisinde yeni bir çalışma daha yayımladı. Araştırmacılar özellikle beynin görsel işleme merkezi olan V1 (birincil görsel korteks) ve işitsel işleme merkezi olan A1 (birincil işitsel korteks) bölgelerindeki beyin taramalarını analiz ettiler.

Ortaya çıkan sonuçlar oldukça çarpıcıydı: Hem kör hem de gören insanların V1 bölgelerinde, ekolokasyon eğitimi sonucunda ses yankılarına karşı bir hassasiyet gelişmişti. Araştırmacılar makalelerinde, yetişkinlikte tıklama tabanlı ekolokasyonu öğrenen insanların birincil duyusal alanlarında işlevsel ve yapısal değişikliklerin ilk kez gözlemlendiğini belirtiyorlar. Bu durum, önceki çalışmaların aksine beyin esnekliğinin (nöroplastisitenin) sadece üst düzey duyusal bölgelerle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Kısacası, beynin yeni becerilere adapte olabilmesi için kişinin görme engelli veya gören biri olmasının bir önemi yok. Nöroplastisite, bir duyunun eksikliğinden kaynaklanan uzun süreli yoksunluklara ihtiyaç duymadan da harekete geçebiliyor. Elbette kör ve gören bireyler arasındaki bazı spesifik yapısal değişimler farklılık gösterse de, beynin oldukça esnek olduğu ve ekolokasyonu öğrenmemize olanak tanıdığı açıkça kanıtlanıyor.

Evrimsel süreç ve gelecek keşifler

ABD ve İngiltere’den araştırmacıların 2025 yılında PLOS One dergisinde yayımladığı bir diğer çalışma, 10 haftalık eğitimin yanı sıra 30 milyon yıllık evrimin yunusların ve balinaların beyinlerini nasıl değiştirdiğini ele alıyor. Araştırmada, ekolokasyon yapabilen üç yunusun ve karanlık ortamlarda yön bulmak için iyi bir işitmeye ihtiyaç duyan ancak ekolokasyon yapamayan bir çatal kuyruklu balinanın beyinlerindeki işitsel sistemler incelendi.

Beklenmedik bir şekilde birçok benzerlik bulunmasına rağmen, yunusların beyinlerinde beyinciğe (serebellum) giden ve çok daha güçlü olan özel bir bağlantı tespit edildi. Woods Hole Oşinografi Enstitüsü’nden biyolog Peter Tyack, nörobilimcilerin geçmişte beyinciği yalnızca denge ve motor kontrol merkezi olarak gördüklerini, ancak yeni kanıtların onun aynı zamanda hızlı bir tahmin merkezi olarak çalıştığını gösterdiğini vurguluyor.

Tüm bu veriler, ekolokasyonun beyin üzerindeki etkileri hakkında daha öğrenecek çok şeyimiz olduğunu kanıtlıyor. Örneğin yunuslarda bu uyum süreci, beynin görmeden ziyade dokunmayla ilgili bölgelerinde gerçekleşmiş. Toplanan veriler arttıkça, hem hayvanların hem de insanların beyinlerinin farklı duyuları nasıl entegre bir şekilde kullandığına dair daha fazla gizemi çözebileceğiz.

Florida New College’dan deniz bilimcisi Peter Cook’un da belirttiği gibi, teknoloji nihayet bu gizemli sinir sistemlerinin nasıl işlediğini ortaya çıkaracak seviyeye ulaştı.

KaynakScienceAlert. Humans Can Learn to Echolocate in Just 10 Weeks, And It Rewires The Brain. ScienceAlert https://www.sciencealert.com/humans-can-echolocate-and-it-changes-the-wiring-of-the-brain (2026).

10 haftada ekolokasyon öğrenmek mümkün: Beyin yapısı değişiyor! yazısı Moletik tarafından Moletik için hazırlandı.