Birinci Dünya Savaşı başladığında Irak toprakları Osmanlı Devleti'nin Basra, Bağdat ve Musul vilayetlerinden oluşuyordu. İngiltere, Hindistan yolunun güvenliğini sağlamak ve Basra Körfezi üzerindeki hâkimiyetini güçlendirmek amacıyla 1914 yılında Basra'ya asker çıkarmıştı. İlk hedef yalnızca petrol bölgelerini ve deniz ulaşımını kontrol altına almak gibi görünse de savaş ilerledikçe İngiliz kuvvetleri Bağdat'a ve daha kuzeye doğru ilerlemişti.

1917 yılında Bağdat'ın ele geçirilmesiyle Osmanlı hâkimiyeti büyük ölçüde sona ermiş, 1918 Mondros Mütarekesi'nin ardından ise Musul da İngiliz kuvvetlerinin kontrolüne geçmişti.

Savaş sırasında İngiliz yetkilileri Araplara bağımsızlık vaat etmişti. Aynı dönemde Mekke Emiri Şerif Hüseyin ile yürütülen yazışmalar, Arap toplumunda bağımsız bir devlet kurulacağı yönünde büyük beklentiler oluşturmuştu. Ancak savaş sona erdiğinde bu vaatlerin yerini manda yönetimi planları almıştı. 1916 tarihli gizli Sykes-Picot Anlaşması'nın ortaya çıkması ve daha sonra San Remo Konferansı'nda Irak'ın İngiliz mandasına bırakılması, Iraklıların İngiltere'ye olan güvenini tamamen sarsmıştı.

Irak toplumu oldukça farklı etnik ve mezhepsel yapılardan oluşuyordu. Şiî nüfus ağırlıklı olarak güney şehirlerinde yaşıyor, Sünnî Araplar Bağdat çevresinde yoğunlaşıyor, Kürtler kuzey bölgelerinde bulunuyor, Türkmenler ise özellikle Kerkük, Musul ve Erbil çevresinde önemli yerleşim merkezlerine sahip oluyordu. Buna rağmen İngiliz yönetimine karşı duyulan tepki, birçok kesimi ortak zeminde buluşturmuştu.

İngilizler başlangıçta doğrudan askerî yönetim kurmuştu. Sivil idare büyük ölçüde İngiliz memurların kontrolündeydi. Vergilerin artırılması, yerel yöneticilerin görevden alınması, aşiret reislerinin geleneksel yetkilerinin sınırlandırılması ve Iraklıların yönetime katılmaması halk arasında huzursuzluğu artırmıştı.

Şiî ulemanın çağrıları yalnızca dinî çevrelerde karşılık bulmamıştı. Fırat havzasındaki büyük aşiretler de İngiliz yönetimine karşı hazırlıklara başlamıştı. Aşiret reisleri, manda sisteminin kendi geleneksel otoritelerini zayıflatacağını düşünüyordu. Bu nedenle din adamları ile aşiret liderleri arasında güçlü bir iş birliği oluşmuştu.

Bağdat'ta ise eğitimli seçkinler ve eski Osmanlı bürokratları farklı yöntemlerle İngiliz yönetimine karşı mücadele yürütüyordu. Gazetelerde manda karşıtı yazılar yayımlanıyor, siyasî toplantılar düzenleniyor ve bağımsız Irak fikri giderek daha fazla destek kazanıyordu.

1920 yılının ilk aylarında İngiliz yönetimi bazı aşiret reislerini tutuklamaya başlamıştı. Bu gelişme zaten yüksek olan gerilimi daha da artırmıştı. Haziran ayında Rumeyse bölgesinde başlayan olaylar kısa sürede geniş çaplı bir ayaklanmaya dönüşmüştü.

İsyanın ilk aşamalarında aşiret savaşçıları demiryollarına saldırmış, telgraf hatlarını kesmiş ve İngiliz karakollarını kuşatmıştı. İletişim hatlarının kesilmesi İngiliz ordusunun koordinasyonunu önemli ölçüde zorlaştırmıştı.

Temmuz ayına gelindiğinde isyan Orta Fırat bölgesinin büyük kısmına yayılmıştı. Kûfe, Necef, Kerbela, Hille ve Divaniye çevresindeki aşiretler ayaklanmaya katılmıştı. İngiliz birlikleri birçok bölgede geri çekilmek zorunda kalmıştı.

İsyancıların en büyük avantajı yerel coğrafyayı çok iyi bilmeleri olmuştu. Sulama kanalları, hurmalıklar ve bataklık alanlar İngiliz ordusunun hareket kabiliyetini sınırlandırıyordu. Süvari birlikleri ve aşiret savaşçıları ani baskınlar düzenleyerek İngiliz kuvvetlerine ciddi kayıplar verdirmişlerdi.

İngiliz yönetimi başlangıçta isyanın kısa sürede bastırılacağını düşünmüştü. Ancak ayaklanmanın hızla büyümesi Londra'da ciddi endişe oluşturmuştu. Bölgeye yeni asker sevk edilmiş, Hindistan'dan takviye birlikleri gönderilmişti.

İngilizler ilk kez geniş ölçekte hava gücünden de yararlanmıştı. Kraliyet Hava Kuvvetleri isyancı köylerini bombalamış, keşif uçuşları gerçekleştirmiş ve kara birliklerine destek vermişti. Bu yöntem ilerleyen yıllarda İngiliz sömürge yönetiminin temel güvenlik politikalarından biri hâline gelmişti.

İsyan sırasında dikkat çeken gelişmelerden biri Sünnî ve Şiî toplumlarının ortak hareket edebilmesi olmuştu. Tarih boyunca zaman zaman farklı siyasî eğilimlere sahip olan bu iki büyük topluluk, bağımsızlık hedefi etrafında önemli ölçüde işbirliği yapmıştı. Bu durum daha sonra Irak milliyetçiliğinin gelişmesinde sembolik önem taşımıştı.

İngilizler yalnızca askerî yöntemlerle sonuca ulaşamayacaklarını anlamıştı. Bu nedenle siyasî çözüm arayışları hız kazanmıştı. Koloni Bakanı Winston Churchill başkanlığında 1921 yılında Kahire Konferansı düzenlenmişti. Konferansta Irak'ın yönetim modeli ayrıntılı biçimde ele alınmıştı.

Konferans sonunda doğrudan askerî yönetim yerine yerel bir monarşi kurulması kararlaştırılmıştı. Hicaz Kralı Hüseyin'in oğlu Faysal, Irak kralı olarak seçilmişti. Böylece İngilizler hem yerel meşruiyet sağlamayı hem de kendi çıkarlarını korumayı hedeflemişti.

1921 yılında yapılan plebisitin ardından Faysal resmen Irak Kralı olmuştu. Yeni devlet görünüşte bağımsız olsa da dış politika, savunma ve mali konularda İngiliz etkisi uzun yıllar devam etmişti.

1922 tarihli İngiltere-Irak Antlaşması da manda sistemini farklı bir biçimde sürdürmüştü. Irak yönetimi birçok konuda Londra'nın tavsiyelerine uymayı kabul etmişti. Buna rağmen Iraklı milliyetçiler tam bağımsızlık taleplerini sürdürmüştü.

1920 İsyanı'nın ardından Irak'ta modern devlet kurumları hızla oluşturulmuştu. Bakanlıklar kurulmuş, düzenli ordu teşkil edilmiş ve merkezî yönetim güçlendirilmişti. Ancak mezhepsel ve etnik dengelerin yönetimi yeni devlet için sürekli bir sorun olmaya devam etmişti.

Türkmenler de bu süreçten doğrudan etkilenmişti. Osmanlı döneminde önemli idarî görevler üstlenen birçok Türkmen ailesi yeni yönetim yapısında farklı konumlar edinmiş, özellikle Kerkük ve Musul bölgesi siyasî tartışmaların merkezinde yer almıştı.

Kürt bölgelerinde ise durum farklı gelişmişti. Kuzey Irak'taki birçok Kürt aşireti merkezi yönetime mesafeli yaklaşmış, ilerleyen yıllarda çeşitli isyanlar yaşanmıştı. Bu nedenle 1920 İsyanı tüm Irak toplumunu kapsayan ortak bir hareket olsa da sonraki süreçte ülkenin iç siyasî dengeleri yeniden farklılaşmıştı.

Irak milliyetçiliğinin gelişiminde 1920 İsyanı önemli bir dönüm noktası kabul edilmişti. Iraklı tarihçiler bu ayaklanmayı modern ulusal kimliğin doğuşunu simgeleyen olaylardan biri olarak değerlendirmişti. Her yıl düzenlenen çeşitli anma programlarında isyanın bağımsızlık mücadelesindeki yerine dikkat çekilmişti.

İngiliz tarih yazımında ise isyan uzun süre sömürge yönetiminin karşılaştığı en büyük krizlerden biri olarak ele alınmıştı. Birçok İngiliz yetkili, doğrudan işgal yönetiminin sürdürülebilir olmadığını bu olaydan sonra kabul etmişti.

Askerî açıdan bakıldığında, 1920 İsyanı düzensiz aşiret kuvvetlerinin modern bir sömürge ordusuna karşı ne kadar etkili olabileceğini göstermişti. Demiryollarının hedef alınması, haberleşmenin kesilmesi ve yerel coğrafyanın etkin kullanılması sonraki birçok direniş hareketi tarafından örnek alınmıştı.

Siyasî açıdan ise isyan, manda sisteminin meşruiyetini ciddi biçimde sarsmıştı. İngiltere askerî bakımdan ayaklanmayı bastırmış olsa da siyasî hedeflerinin önemli bölümünü değiştirmek zorunda kalmıştı. Dolayısıyla isyan yalnızca askerî bir yenilgi ya da zafer olarak değil, sömürge yönetiminin sınırlarını ortaya koyan tarihi bir dönüm noktası olarak değerlendirilmişti.

Bugün 1920 Irak İsyanı, yalnızca Irak tarihinin değil, modern Ortadoğu tarihinin de en önemli kırılma noktalarından biri olarak kabul edilmektedir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında çizilen yeni sınırlar, manda sistemi, sömürge yönetimi ve ulusal bağımsızlık mücadeleleri arasındaki karmaşık ilişkinin en çarpıcı örneklerinden birini oluşturmuştu. Irak halkının farklı kesimlerini ortak bir hedef etrafında bir araya getiren bu isyan, modern Irak devletinin doğuşunu hızlandırmış, ülkenin siyasî hafızasında kalıcı bir yer edinmiş ve bölgedeki bağımsızlık hareketlerine ilham veren tarihî gelişmelerden biri olarak önemini korumuştu.