Afrika'da kadınların siyasi ve toplumsal hayattaki rolüne dikkati çeken Pan-Afrika Kadınlar Günü, her yıl 31 Temmuz'da kıta genelinde kutlanıyor.

Gün, 1962'de kurulan Pan-Afrika Kadın Örgütünün (PAWO) öncülüğünde yürütülen eşitlik mücadelesini simgelerken kadınların karar alma mekanizmalarında daha güçlü temsil edilmesi çağrısını da öne çıkarıyor.

Afrika'da son yıllarda anayasal düzenlemeler, siyasi parti kotaları ve kadınların siyasete katılımını destekleyen reformlarla parlamentolardaki kadın milletvekili sayısı dikkat çekici biçimde arttı ancak uzmanlara göre bu ilerleme, hükümetler, siyasi partilerin üst yönetimleri ve karar alma süreçlerinde aynı ölçüde karşılık bulmadı.

Parlamentolar Arası Birliğin (IPU) 2025 verilerine göre Afrika, kadın milletvekili oranı bakımından dünyanın öne çıkan bölgeleri arasında yer alıyor.

Ruanda, parlamentonun alt kanadında yüzde 63,8 kadın milletvekili oranıyla dünyada ilk sıradaki yerini korurken Namibya, Güney Afrika ve Senegal de kadın temsilinin yüksek olduğu ülkeler arasında bulunuyor. Buna karşılık Nijerya, Somali ve bazı Orta Afrika ülkelerinde kadın milletvekili oranı yüzde 10'un altında seyrediyor.

IPU verileri, kota uygulamalarının yürürlükte olduğu ülkelerde kadın temsilinin belirgin şekilde arttığını ortaya koyarken kadınların siyasi partilerin üst yönetimlerinde ve hükümetlerde aynı düzeyde temsil edilmediğine dikkati çekiyor.

BM Kadın Birimi (UN Women) ile Uluslararası Demokrasi ve Seçim Yardımı Enstitüsü (International IDEA) de kadınların aday belirleme süreçleri, seçim kampanyalarının finansmanı ve siyasette kadına yönelik şiddet gibi nedenlerle üst düzey görevlere ulaşmakta zorlandıklarını belirtiyor.

"Toplumsal cinsiyet eşitliğini savunan kadın liderlerin görev alması gerekiyor"

Sudan tarihi ve siyaseti üzerine araştırmalar yapan Maha Bakhit, kadınların siyasette daha görünür hale gelmesinde anayasal düzenlemeler, siyasi partiler ve sivil toplum kuruluşlarının önemli rol oynadığını söyledi.

Kadınların karar alma mekanizmalarında yer almasının tek başına yeterli olmadığını vurgulayan Bakhit, bazı Afrika ülkelerinde demokratik rekabetin zayıflığı nedeniyle kadınların iktidar desteğiyle üst görevlere getirilebildiğini, bunun da mevcut siyasi yapının korunmasına hizmet edebildiğini belirtti.

Karar alma süreçlerinde halen erkek egemenliğinin sürdüğünü ifade eden Bakhit, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Kadınlar, siyasi partilerden sendikalara kadar birçok kurumda üst düzey yönetim pozisyonlarında yeterince temsil edilmiyor. Karar alma mekanizmalarında kadınların bulunması gerekli ancak tek başına yeterli değil. Asıl önemli olan, toplumsal cinsiyet eşitliğini savunan ve bağımsız hareket edebilen kadın liderlerin bu görevlere gelmesi."

Bakhit, siyasi partilerin kadınları yalnızca seçim dönemlerinde değil yönetim kademelerinde de desteklemesi gerektiğini vurguladı.

Kadınların karar alma mekanizmalarındaki etkisinin yasal düzenlemelerin yanı sıra siyasi irade, kurumsal değişim ve toplumsal farkındalıkla güçlenebileceğini söyleyen Bakhit, bunun kıtada daha kapsayıcı yönetim anlayışının önünü açacağını dile getirdi.

"Kurumsal dönüşüm henüz tamamlanmadı"

Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Mayada Kamal Eldeen de Afrika'da kadınların siyasette daha görünür hale gelmesinde yasal kota uygulamaları ile Ruanda başta olmak üzere bazı ülkelerde elde edilen başarılı sonuçların etkili olduğunu söyledi.

Afrika Birliği'nin "Gündem 2063" vizyonu kapsamında atılan kurumsal adımların kadın hakları hareketlerini güçlendirdiğini belirten Kamal Eldeen, özellikle çatışma sonrası yeniden yapılanma sürecinden geçen Ruanda, Liberya ve Sierra Leone'de kadınların üstlendiği rollerin siyasi katılımın anayasal güvence altına alınmasına katkı sağladığını ifade etti.

Kadınların parlamentolardaki temsilinin artmasına rağmen karar alma mekanizmalarında aynı ilerlemenin sağlanamadığına işaret eden Kamal Eldeen, "Kadınların karar alma mekanizmalarında yer almasının temel nedenlerinden biri, siyasi partilerin aday belirleme süreçleri ile kaynak yönetiminin büyük ölçüde erkek egemen yapılar tarafından şekillendirilmesi." dedi.

Kamal Eldeen, kadınların kota uygulamaları sayesinde parlamentoya girebildiğini ancak bütçe, savunma ve dış politika gibi kritik alanlarda karar verici görevlere ulaşmakta zorlandığını anlatarak "Yasal entegrasyon sağlanmış olsa da kurumsal kültür henüz aynı dönüşümü tamamlayabilmiş değil." ifadesini kullandı.

Kadın siyasetçilerin önündeki engeller arasında geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları, seçim kampanyalarının finansmanındaki eşitsizlikler ile siyasi şiddetin öne çıktığını dile getiren Kamal Eldeen, "Afrika'nın genç nüfusunun değişime daha açık, bu nedenle kadınların önümüzdeki dönemde yalnızca parlamentolarda değil iklim politikaları, teknoloji, Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı (AfCFTA) ve bölgesel güvenlik mekanizmalarında da daha etkin rol üstlenebileceğini düşünüyorum." dedi.

Kamal Eldeen, kadınların karar alma süreçlerine daha fazla katılımının kıtanın sürdürülebilir kalkınması açısından kritik önem taşıdığını vurgulayarak kadın liderliğinin, Afrika'nın geleceğinde daha kapsayıcı, daha dirençli yönetim anlayışının gelişmesinde belirleyici olacağını söyledi.

"Kota sistemi temsil oranlarını yükseltti"

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Bölge Çalışmaları Enstitüsü Afrika Çalışmaları Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mürsel Bayram, Afrika'da parlamentolardaki kadın oranının 2025 itibarıyla 44 ülke ortalamasında yüzde 25,62'ye ulaştığını dile getirdi.

Kadınların parlamentodaki yüzde 63,75 temsil oranıyla Ruanda'nın dünya lideri konumunda bulunduğunu, buna karşılık Nijerya'da bu oranın yüzde 4,21 seviyesinde kaldığını belirten Bayram, bu farkın anayasal ve yasal kota uygulamalarının etkisini açık biçimde ortaya koyduğunu ifade etti.

UN Women verilerine göre kadınların dünya genelinde parlamento koltuklarının yüzde 27,4'ünü, kabine görevlerinin ise yüzde 22,4'ünü üstlendiğini anlatan Bayram, yürütmedeki düşük temsilin karar alma süreçlerindeki eşitsizliğin sürdüğünü gösterdiğini söyledi.

Bayram, "Parlamentoda yer almak ile gerçek karar alma mekanizmalarında söz sahibi olmak aynı şey değil. Parti yönetimleri, kabineler ve bütçe gibi kritik alanlarda kadınların etkisi halen sınırlı. Kadın temsili artıyor ancak karar alma mekanizmalarında eşitsizlik önemli ölçüde devam ediyor." değerlendirmesinde bulundu.