YAZININ TAMAMI İÇİN TIKLAYIN

Tarihin her döneminde güç, kendini yeni bir dille tanımladı. Önce kılıç geldi, sonra barut, ardından sermaye. Bugün ise sahneye çok daha sessiz, çok daha derinden işleyen bir güç çıktı: algoritma. Ne sınırları aşmak için ordu gönderiyor, ne de sizi zorla bir kutunun içine tıkıyor. Sadece ekranınızda beliriyor. Sizi izliyor. Sizi öğreniyor. Ve sonra, fark etmeden, sizi yeniden inşa ediyor.

Artık savaşlar tankla, tüfekle, sınır hatlarında kazanılmıyor. Yeni savaş alanı ekranlarımız, yeni silah ise algoritmalar. Devletleri, toplumları, aileleri ve bireyleri ele geçirmek üzere tasarlanmış, görünmez ama son derece etkili bir hegemonya sistemi kuruldu üzerimizde. İzlediğimiz videodan tutun neyi nasıl yapacağımıza, hangi ürünü satın alacağımıza, neye güleceğimize, neye duyarlı olacağımıza ve hatta siyasi çizgimize kadar hayatımızın neredeyse her katmanı algoritmalar tarafından şekillendiriliyor.

Günün sonunda biz, biz olmaktan yavaş yavaş çıkıyoruz. Düşünüyor gibi görünüyoruz; ama düşündüğümüzü sandığımız şey, büyük ölçüde algoritmaların önümüze koyduğunun ötesine geçmiyor. İzliyoruz, zehirleniyoruz, dönüşüyoruz ve farkında olmadan yozlaşıyoruz. Tek tipleşiyoruz; hem de bunu özgür irademizle yaptığımızı sanarak.

Bu bir komplo teorisi değil. Komplo teorileri gizli odalar ve karanlık planlar gerektirir. Oysa burada anlatılacak olan, tam tersine, alenen yaşanan, hatta çoğu zaman alkışlanan bir süreç. Buna algoritmik hegemonya diyoruz ya da daha sert bir ifadeyle: algoritmik kolonyalizm. Çünkü olan şey, özünde, bir zihni dışarıdan fethetmektir.

Sizi en uzun süre ekrana kilitleyen içerik, en iyi içerik değil. En tahrik edici, en öfke uyandırıcı, en merak kışkırtıcı olandır. YouTube'un öneri algoritması, Facebook'un haber akışı, TikTok'un "senin için" sayfası hepsi aynı ilkeyle çalışır: dikkatinizi mümkün olduğunca uzun tutmak. Çünkü dikkat, bu çağın petrolüdür. Ve tıpkı petrol gibi, onu çıkarmak için bir şeyleri delmek, kırmak, tüketmek gerekir. O şey ise sizin zamanınız, enerjiniz, nihayetinde sizi siz yapan şeydir.

Bir kullanıcı olarak siz, platforma bir ürün sunar gibi kendinizi sunuyorsunuz. Neye tıkladığınız, nerede durduğunuz, hangi kareye kadar izleyip sonra geçtiğiniz… Bunların tamamı toplanıyor, işleniyor ve size karşı kullanılıyor. "Karşı" kelimesini bilinçli seçiyorum. Çünkü bu sistem sizi anlamak için değil, sizi tutmak için tasarlanmış. Anlamak ile tutmak arasındaki fark, sevgi ile bağımlılık arasındaki fark kadardır.

"Filtre baloncuğu" kavramı artık çoğumuzun aşina olduğu bir terim. Ama bu kavram, gerçeği olduğundan masum gösteriyor. Balon, dışarıdan bir baskıyla patlatılabilir. Oysa algoritmik yönlendirmenin yarattığı şey bir balon değil, bir kafes ve bu kafes, uzun süre içinde farkında olmadan kalmanız için hazırlanmış.

Sizi rahatsız eden içerikler törpüleniyor. Sizi sorgulatan sesler bastırılıyor. Geriye yalnızca size zaten inanmak istediğinizi söyleyen şeyler kalıyor. Zamanla bu, gerçekliğin kendisi gibi görünmeye başlıyor. Farklı düşünen insanlar yalnızca "yanlış" olmakla kalmıyor, neredeyse var olmayan insanlara dönüşüyor. Çünkü onları görmüyorsunuz. Gördüğünüz dünya, size göre kurgulanmış bir dünya. Ve o dünyada, tam olarak algoritmanın istediği biçimde yerleşik bir "siz" var.

2016 yılında Cambridge Analytica skandalı patlak verdiğinde, dünya bir an için ürperdi. Milyonlarca kişinin verisinin izinsiz kullanılarak seçmen davranışını şekillendirmek amacıyla işlendiği ortaya çıktı.

Bu soruyu salt seçimlerle sınırlamak yeterli değil. Hangi gazeteye güvendiğiniz, hangi siyasetçiyi "makul" bulduğunuz, hangi toplumsal meseleyi "gerçek sorun" olarak gördüğünüz… bunların tamamı, hangi içeriklerin önünüze geldiğiyle doğrudan ilişkili. Algoritma size belirli bir çerçeve sunuyor, siz de o çerçevenin içinde "özgürce" düşündüğünüzü sanıyorsunuz. Ama çerçeveyi çizen siz değilsiniz.

Bu, klasik sömürgeciliğin zihinsel boyutunu çağrıştırıyor. Sömürgeci güç, yalnızca toprağı işgal etmez; zamanla sömürgeleştirdiği toplumun kendi değerlerini, kendi dilini, kendi tarihini aşağı görmesini sağlar. Algoritmik kolonyalizm da benzer biçimde işliyor: Size kendi düşüncelerinizin yetersiz, kendi ürettiğiniz anlamların değersiz olduğunu hissettiriyor. Zaten hazır paketlenmiş fikirler, tepkiler ve kimlikler var. Neden zahmet edesiniz ki?

Dünyanın farklı coğrafyalarından insanlar, bugün giderek aynı içeriklere gülüyor, aynı trendlerle dans ediyor, aynı ürünleri satın alıyor. Buna "küreselleşme" demek mümkün. Ama bu, kültürler arası gönüllü bir alışveriş değil. Bu, kültürel çeşitliliğin algoritmik olarak budanması.

Yerel diller küçülüyor, çünkü platformlar onları görünmez kılıyor. Yerel sanat marjinalleşiyor, çünkü global trendlerin gölgesinde erişim bulamıyor. Yerel siyasi gelenekler eriyor, çünkü dışarıdan ithal edilen çatışma kalıpları çok daha fazla etkileşim üretiyor. Ve algoritma etkileşimi sever. Öfkeyi, korkuyu, bölünmeyi sever. Çünkü bunlar insanı ekrana yapıştırır.

Sonunda ortaya tek tipleşmiş ama paradoks biçimde birbirinden nefret eden bir dünya çıkıyor. Herkes aynı platformda, aynı formatlarla, aynı duygusal döngülerde dolaşıyor. Bu, sömürgeciliğin en mükemmel hali: insanları hem birleştirip hem bölen, hem uyuşturup hem kışkırtan bir sistem.

Peki ama Direniş Mümkün mü? Evet. Ama o da kolay değil. Çünkü direniş, bu sistemin tam olarak güçsüz kılmak istediği şeyi gerektiriyor: yavaşlama, düşünme, sorgulama ve kendi kendine anlam üretme kapasitesi.

Somut adımlar da var: algoritmaların şeffaf olması için yasal düzenlemeler, veri egemenliği hakkının bireyler adına tanınması, dijital okuryazarlığın eğitim sistemine entegrasyonu, kâr güdüsünden bağımsız platform alternatiflerinin geliştirilmesi. Ama bunların hepsinin ötesinde, çok daha köklü bir şey gerekiyor: izlemeden önce durmak. Paylaşmadan önce düşünmek. Öfkelenmeden önce sormak.

Savaşlar artık sınırlarda değil, ekranlarda kazanılıyor ya da kaybediliyor. Silah, piksel. Cephane, içerik. Hedef ise zihniniz. Algoritmik hegemonya, size özgür hissettirerek sizi ele geçiriyor. Ona karşı durmanın ilk adımı ise onu görmek. Gerçekten görmek. Algoritmanın size göstermesini beklеmeyerek.