Bir malpraktis dosyasında hekimin sorumluluğunu belirleyen tek unsur, müdahalenin tıp kurallarına uygun yapılıp yapılmadığı değildir. Bazen ameliyat öncesinde kullanılan tek bir cümle, paylaşılan bir “öncesi-sonrası” fotoğrafı veya hastaya WhatsApp üzerinden verilen güvence, yıllar sonra dava dosyasının en tartışmalı deliline dönüşebilir.

Hekim, tıbbi uygulamasında gerekli özeni göstermiş olsa dahi dijital mecralarda “%100 sonuç”, “iz kalmaz”, “kesin memnuniyet” veya “garantili değişim” gibi ifadeler kullanmışsa uyuşmazlığın hukuki çerçevesi ağırlaşabilir. Çünkü mahkeme yalnızca ne yapıldığına değil, hastaya ne vaat edildiğine, risklerin nasıl anlatıldığına ve dijital iletişimin yazılı onamla çelişip çelişmediğine de bakabilir.

Sosyal medya paylaşımı neden malpraktis dosyasının parçası olur?

Instagram gönderileri, hikayeler, internet sitesi açıklamaları, WhatsApp yazışmaları ve diğer dijital kayıtlar yalnızca tanıtım faaliyeti değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 199. maddesi kapsamında uyuşmazlığa ilişkin bilgi taşıyan elektronik veriler “belge” niteliğinde değerlendirilebilir.

Bu nedenle bir paylaşımın amacı reklam yapmak, hastayı bilgilendirmek veya yalnızca sosyal medya etkileşimi sağlamak olsa bile dava aşamasında farklı bir anlam kazanması mümkündür. Paylaşım;

-Hastaya belirli bir sonuç vaat edildiğini,

-Belirli bir estetik görünümün taahhüt edildiğini,

-Sağlık hizmetinin ticari üstünlük diliyle sunulduğunu

Burada temel mesele, paylaşımın tek başına hekimin kusurunu ispatlaması değildir. Asıl önem taşıyan, paylaşımın tıbbi kayıtlar, onam formu, mesajlaşmalar, hastanın beklentisi ve müdahalenin sonucu ile birlikte nasıl değerlendirildiğidir.

Öncesi-sonrası fotoğrafları hangi riskleri doğurur?

Öncesi-sonrası görselleri özellikle estetik cerrahi, diş hekimliği, saç ekimi ve medikal estetik alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Ancak bu görseller hukuken üç ayrı risk taşır.

Birincisi, görsel hastada belirli bir sonucun kendisinde de gerçekleşeceği beklentisini yaratabilir. Paylaşımda kullanılan metin, görselin sunuluş biçimi ve hasta ile yapılan görüşmeler birlikte değerlendirildiğinde örnek sonuç, bir “tanıtım materyali” olmaktan çıkıp sonuç taahhüdünün parçası olarak ileri sürülebilir.

İkincisi, ışık, açı, makyaj, filtre, pozisyon veya farklı çekim koşulları kullanılması yanıltıcı tanıtım tartışmasına yol açabilir. Görsellerin bilimsel ve objektif bilgi vermek yerine talep oluşturacak şekilde sunulması, reklam mevzuatı bakımından da risklidir.

Üçüncüsü, hastanın görüntüsü sağlık verisi ve kişisel veri niteliğindedir. Görüntünün paylaşılması için alınan izin, yalnızca “Fotoğrafımın kullanılmasına izin veriyorum.” şeklindeki genel bir ibareden ibaret olmamalıdır. Paylaşımın amacı, mecrası, kapsamı ve süresi bakımından ayrı, açık ve bilgilendirilmiş bir irade ortaya konulması gerekir.

Ayrıca hastanın izin vermesi, içeriğin reklam yasağına veya meslek etiğine aykırı olmasını kendiliğinden hukuka uygun hale getirmez.

“%100 sonuç” ve “iz kalmaz” ifadeleri sonuç taahhüdü sayılabilir mi?

Genel tedavi ilişkisinde hekimin yükümlülüğü, hastayı mutlaka iyileştirmek değil; tıbbi standartlara uygun, dikkatli ve özenli davranmaktır. Bu ilişki çoğunlukla vekalet sözleşmesi çerçevesinde değerlendirilir.

Buna karşılık estetik amaçlı müdahalelerde belirli bir sonucun açık biçimde vaat edilmesi, eser sözleşmesine ilişkin tartışmaları güçlendirebilir. “%100 sonuç”, “iz kalmaz”, “kesin başarı”, “kusursuz görünüm”, “garantili sonuç” veya “sıfır risk” gibi ifadeler, hekimin yalnızca özen değil, belirli bir sonuç taahhüt ettiği iddiasına dayanak yapılabilir.

Ancak her iddialı reklam cümlesinin otomatik olarak sözleşmenin niteliğini değiştireceği söylenemez. Müdahalenin amacı, hasta ile yapılan bireysel görüşmeler, sözleşme ve onam metinleri, kullanılan ifadelerin bağlamı ve hastada oluşturduğu makul beklenti birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle asıl risk, tek bir kelimeden çok dijital iletişimin tamamında oluşan mesajdır. Hekim onam formunda komplikasyon ihtimalinden söz ederken sosyal medyada aynı işlemi “ağrısız, risksiz ve garantili” olarak tanıtıyorsa, iki anlatım arasındaki çelişki hastanın yeterince aydınlatılmadığı iddiasını güçlendirebilir.

Instagram, internet sitesi ve WhatsApp yazışmaları mahkemede kullanılabilir mi?

Elektronik içerikler, kaynağı ve doğruluğu tartışılabilmekle birlikte mahkemeye belge olarak sunulabilir. Ekran görüntüleri, mesaj kayıtları, internet sitesi arşivleri ve sosyal medya paylaşımları; gerektiğinde bilirkişi incelemesi, noter tespiti, platform kayıtları veya diğer delillerle desteklenebilir.

WhatsApp bakımından özellikle üç tür mesaj risklidir:

1. Sonucu garanti eden mesajlar: “Hiç merak etmeyin, iz kalmayacak.”

2. Komplikasyonu önemsizleştiren mesajlar: “Bu herkeste olur, kesin geçer.”

3. Muayene ve değerlendirme yapılmadan kesin tıbbi kanaat bildiren mesajlar.

WhatsApp’ın yalnızca randevu ve lojistik iletişim için kullanılması her zaman mümkün olmayabilir. Ancak kliniklerin bu kanal için standart bir iletişim politikası oluşturması, kesin sonuç bildiren cevaplardan kaçınması ve klinik değerlendirme gerektiren konuları kayıtlı tıbbi görüşme sürecine yönlendirmesi önemlidir.

Hastanın izni varsa her görsel paylaşılabilir mi?

Hayır. Hastanın açık rızası önemli olmakla birlikte tek başına yeterli değildir. Öncelikle sağlık verileri özel nitelikli kişisel veridir. Bu nedenle rızanın belirli, bilgilendirilmiş ve özgür iradeye dayanması gerekir. Tedaviye verilen rıza ile tanıtım amacıyla sosyal medya paylaşımına verilen rıza birbirinden ayrılmalıdır. Hasta, tedavinin yapılabilmesi için görsel paylaşımına zorlanmamalı; paylaşımı reddetmesinin tedavi ilişkisini etkilemeyeceği açıkça belirtilmelidir.

İkinci olarak açık rıza alınması, reklam mevzuatındaki yasakları ortadan kaldırmaz. Hasta memnuniyet mesajlarının, teşekkür videolarının veya talep oluşturucu öncesi-sonrası görsellerinin paylaşılması, hasta izin vermiş olsa bile reklam ve meslek etiği yönünden ayrıca değerlendirilir.

Üçüncü olarak kimliğin gizlenmesi her zaman anonimleştirme anlamına gelmez. Yüzün kapatılması hâlinde dahi dövme, ses, nadir bir hastalık, yaş, şehir veya olayın ayrıntıları üzerinden kişinin belirlenebilmesi mümkündür.

Kişisel hesap ile kliniğin kurumsal hesabı arasında fark var mı?

Hekimin kişisel hesabı, paylaşımın mesleki faaliyetiyle bağlantılı olması hâlinde hukuki denetimin dışında değildir. Hesabın “kişisel” olarak tanımlanması; tedavi sonuçlarının, hasta görsellerinin, klinik iletişim bilgilerinin veya mesleki unvanların kullanıldığı içerikleri otomatik olarak özel paylaşım haline getirmez.

Kurumsal hesapta yapılan paylaşımlarda ise sağlık kuruluşunun organizasyon, denetim ve veri sorumluluğu daha görünür hale gelir. İçerik bir sosyal medya yöneticisi veya reklam ajansı tarafından hazırlanmış olsa dahi hesabın sahibi olan klinik veya sağlık kuruluşu sorumluluktan tamamen kurtulmaz.

Bu nedenle kişisel ve kurumsal hesaplar için ortak bir yayın politikası bulunmalı; hekim, sosyal medya yöneticisi, reklam ajansı ve hasta iletişim ekibi aynı hukuki standartlara tabi olmalıdır.

Silinen paylaşımlar delil olmaktan çıkar mı?

Bir içeriğin silinmesi, daha önce alınmış ekran görüntülerini, noter tespitini, mesaj kayıtlarını veya başka kullanıcılar tarafından yapılan paylaşımları ortadan kaldırmaz. Hikaye formatında 24 saat sonra kaybolan içerikler de daha önce kaydedilmişse uyuşmazlıkta ileri sürülebilir.

Bununla birlikte tek başına ekran görüntüsünün kime ait olduğu, değiştirilip değiştirilmediği ve hangi tarihte yayımlandığı tartışılabilir. Bu nedenle mahkemeler dijital delilleri dosyadaki diğer verilerle birlikte değerlendirir.

Hekim açısından doğru yaklaşım, riskli içerikleri yalnızca silmek değil; eski paylaşımları sistematik olarak gözden geçirmek, kullanılan ifadeleri düzeltmek ve bundan sonraki yayınlar için bir denetim mekanizması kurmaktır.

Hasta yorumlarına verilen cevaplar neden risklidir?

Bir hastanın sosyal medyada komplikasyon yaşadığını yazması üzerine hekimin ayrıntılı cevap vermesi, haklı bir savunma refleksi olabilir. Ancak kamuya açık cevapta hastanın tanısı, uygulanan işlem, kontrol durumu, ilaç kullanımı veya kişisel davranışları açıklanırsa hasta mahremiyeti ihlal edilebilir.

“Kontrollerinize gelmediniz”, “önerilen tedaviyi uygulamadınız” veya “başka bir hastalığınız vardı” şeklindeki cevaplar, tıbbi sırların dolaylı biçimde açıklanmasına yol açabilir. Ayrıca aceleyle verilen cevaplar, daha sonra dava dosyasında hata kabulü, kusur ikrarı veya komplikasyonun yönetilemediğine ilişkin beyan olarak yorumlanabilir. Daha güvenli yaklaşım; kamuya açık alanda tıbbi ayrıntıya girmeden, kişinin özel iletişim kanalına davet edilmesi ve sürecin hasta dosyası üzerinden inceleneceğinin belirtilmesidir.

-Riskli: “Bu yöntemle %100 başarılı sonuç alıyoruz.”

Daha güvenli: “Sonuçlar hastanın anatomik özelliklerine, iyileşme sürecine ve tıbbi koşullara göre değişebilir.”

-Riskli: “Ameliyattan sonra kesinlikle iz kalmaz.”

Daha güvenli: “İz oluşumu ve iyileşme şekli kişiden kişiye değişebilir; olası riskler muayene sırasında ayrıntılı olarak değerlendirilir.”

Daha güvenli: “Her tıbbi müdahalede olduğu gibi bu işlemde de kişiye göre değişen risk ve yan etkiler bulunabilir.”

-Riskli: “Siz de fotoğraftaki sonucu elde edeceksiniz.”

Daha güvenli: “Paylaşılan sonuçlar kişiye özeldir ve başka bir hasta için aynı sonucu garanti etmez.”

Hekimler ve sağlık kuruluşları için dijital iletişim ve sosyal medya kontrol listesi

1. Tüm sosyal medya, internet sitesi ve tanıtım metinlerinde “garanti”, “kesin”, “%100”, “iz kalmaz”, “sıfır risk” ve benzeri sonuç vaatlerini kaldırın.

2. Öncesi-sonrası görsellerini paylaşmadan önce içeriği reklam mevzuatı, hasta mahremiyeti ve kişisel verilerin korunması yönünden ayrı ayrı değerlendirin.

3. Tedavi onamı ile görsel kullanım ve sosyal medya paylaşım rızasını birbirinden ayırın.

4. Görsel paylaşım rızasında mecra, amaç, kapsam ve rızanın geri alınma yöntemi konusunda hastayı bilgilendirin.

5. Sosyal medya anlatımı ile aydınlatılmış onam formunun birbiriyle çelişmediğini kontrol edin.

6. WhatsApp ve diğer mesajlaşma kanalları için standart yanıtlar ile klinik iletişim protokolü oluşturun.

7. Sosyal medya yöneticileri ve reklam ajanslarına sağlık hukuku, reklam sınırları ve hasta mahremiyeti konusunda eğitim verin.

8. Hasta yorumlarına kamuya açık alanda tıbbi ayrıntı içeren cevaplar vermeyin.

9. Eski paylaşımları, internet sitesi metinlerini ve öne çıkan hikayeleri düzenli olarak hukuki denetimden geçirin.

10. Her paylaşım öncesinde şu soruyu sorun:

“Bu ifade yarın bir dava dosyasına girerse, hastaya ne vaat ettiğimiz şeklinde anlaşılır?”

Sonuç: Dijital iletişim, tıbbi sürecin dışında değildir.

Malpraktis risk yönetimi artık yalnızca ameliyathane, hasta dosyası ve onam formundan ibaret değildir. Hekimin Instagram’da kullandığı dil, kliniğin internet sitesindeki açıklamalar, WhatsApp üzerinden verilen cevaplar ve hasta yorumlarına yapılan müdahaleler de hukuki sürecin parçasıdır.

Amaç hekimlerin sosyal medyadan tamamen uzaklaşması değil; bilgilendirme ile reklam, tıbbi öngörü ile sonuç garantisi, hasta iletişimi ile mahremiyet ihlali arasındaki sınırı doğru yönetmesidir.

Her paylaşım tek başına sorumluluk doğurmaz ve her uyuşmazlık somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Ancak dijital içerikler, hastanın beklentisinin nasıl oluşturulduğunu ve hekimin hangi sonucu üstlendiğini gösteren güçlü delillere dönüşebilir.

Bu nedenle sağlık kuruluşları için en etkili koruma, dava açıldıktan sonra paylaşımın ne anlama geldiğini açıklamaya çalışmak değil; paylaşım yapılmadan önce hukuki denetimi sürecin doğal bir parçası haline getirmektir.

Av. Fatma TOKAT