Çernobil’de Radyasyonla Beslenen Gizemli Mantar Türü Bilim İnsanlarını Şaşırtıyor

Çernobil bölgesi insanlar için hâlâ tehlikeli kabul ediliyor. Ancak bu durum, tüm canlıların bölgeden uzak durduğu anlamına gelmiyor.

1986’da Çernobil Nükleer Santrali’nin 4 numaralı reaktöründe yaşanan patlamadan bu yana, bazı canlı türleri bölgede hayatta kalmayı başardı. Hatta kimi organizmalar, bu zorlu koşullara uyum sağlamış görünüyor.

Bu canlılardan biri de dünyanın en radyoaktif yapılarından birinin iç duvarlarında tespit edilen siyah bir mantar türü olan Cladosporium sphaerospermum.

Siyah Mantar, Çernobil’deki Radyasyonla Besleniyor Olabilir mi?

Bilim insanları, Cladosporium sphaerospermum adlı mantarın koyu rengini veren melanin pigmentinin, iyonlaştırıcı radyasyonla ilişkili özel bir işlev üstleniyor olabileceğini düşünüyor. Bazı araştırmacılara göre mantar, bitkilerin Güneş ışığını fotosentez için kullanmasına benzer biçimde, radyasyonu enerjiye dönüştürüyor olabilir.

Bu varsayımsal süreç “radyosentez” olarak adlandırılıyor. Ancak bilim insanları, mantarın radyasyon karşısında daha iyi geliştiğini göstermiş olsa da bunun tam olarak nasıl gerçekleştiği henüz kanıtlanmış değil.

Keşif Süreci 1990’ların Sonunda Başladı

Gizemli mantar, 1990’ların sonunda Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi’nden mikrobiyolog Nelli Zhdanova liderliğindeki ekibin Çernobil Dışlama Bölgesi’nde yaptığı araştırmalar sırasında dikkat çekti.

Araştırmacılar, yıkılan reaktörün çevresindeki koruma yapısında çok sayıda mantar türü buldu. Toplam 37 farklı mantar türü belgelendi. Bunların önemli bir kısmı koyu renkli ya da siyahtı ve yüksek miktarda melanin içeriyordu.

Örnekler arasında Cladosporium sphaerospermum öne çıktı. Bu tür, hem bölgede yaygın biçimde bulunuyor hem de yüksek radyoaktif kirliliğe sahip alanlarda yaşayabiliyordu.

Radyasyon Mantarın Gelişimini Durdurmadı

Daha sonra ABD’deki Albert Einstein College of Medicine’dan radyofarmakolog Ekaterina Dadachova ve immünolog Arturo Casadevall, mantarın iyonlaştırıcı radyasyona verdiği tepkiyi inceledi.

İyonlaştırıcı radyasyon, atomlardan elektron koparabilecek kadar güçlü parçacık ya da dalga yayımı anlamına geliyor. Bu tür radyasyon, canlı dokularda moleküllere zarar verebilir, biyokimyasal süreçleri bozabilir ve DNA’yı parçalayabilir.

Ancak Cladosporium sphaerospermum bu etkiye karşı alışılmadık bir direnç gösterdi. Hatta bazı deneylerde radyasyon altında daha iyi geliştiği görüldü. Araştırmacılar ayrıca iyonlaştırıcı radyasyonun, mantardaki melaninin davranışını değiştirdiğini tespit etti.

Melanin Hem Kalkan Hem Enerji Aracı Olabilir

Dadachova ve Casadevall, 2008’de yayımladıkları çalışmada mantarın radyasyonu kullanarak enerji elde ediyor olabileceğini öne sürdü. Bu modele göre melanin, bitkilerdeki klorofilin ışığı yakalamasına benzer şekilde radyasyonu yakalayabilir.

Aynı zamanda melanin, radyasyonun zararlı etkilerine karşı koruyucu bir kalkan gibi de davranıyor olabilir.

Bu fikir, 2022’de yapılan başka bir deneyle daha fazla ilgi gördü. Bilim insanları Cladosporium sphaerospermum örneklerini uzaya göndererek Uluslararası Uzay İstasyonu’nun dış yüzeyine yerleştirdi. Amaç, mantarın kozmik radyasyona karşı koruyucu bir tabaka oluşturup oluşturamayacağını anlamaktı.

Deneyde, mantarın altında yer alan sensörler, yalnızca agar içeren kontrol örneğine kıyasla daha az radyasyon geçtiğini gösterdi. Bu sonuç, mantarın gelecekte uzay görevlerinde biyolojik radyasyon kalkanı olarak değerlendirilebileceği fikrini gündeme getirdi.

Radyosentez Hâlâ Kanıtlanmış Değil

Buna rağmen bilim insanları, mantarın gerçekten radyasyonu enerji kaynağına dönüştürdüğünü kesin olarak söyleyemiyor. Radyasyona bağlı karbon sabitleme, belirgin bir metabolik kazanç ya da açık bir enerji toplama mekanizması henüz gösterilebilmiş değil.

Stanford Üniversitesi’nden mühendis Nils Averesch liderliğindeki araştırmacılar da gerçek anlamda radyosentezin hâlâ kanıtlanmadığını vurguluyor. Bu nedenle mantarın radyasyonla “beslendiği” fikri ilgi çekici olsa da şu aşamada kesinleşmiş bir gerçek değil.

Bilimkurgu Gibi Görünen Gerçek Bir Biyolojik Gizem

Cladosporium sphaerospermum, radyasyonu seven tek mantar da değil. Siyah maya türü Wangiella dermatitidis iyonlaştırıcı radyasyon altında daha hızlı büyüyebiliyor. Başka bir tür olan Cladosporium cladosporioides ise gama ve morötesi radyasyon altında daha fazla melanin üretiyor, ancak büyümesi aynı şekilde artmıyor.

Bu durum, koyu renkli mantarların radyasyona verdiği tepkinin tek tip olmadığını gösteriyor. Cladosporium sphaerospermumun gerçekten radyasyondan enerji mi elde ettiği, yoksa radyasyonu zararsız hâle getirerek hayatta kalmak için farklı bir savunma mekanizması mı geliştirdiği hâlâ bilinmiyor.

Kesin olan şey, bu siyah mantarın insanlar için son derece tehlikeli bir ortamda yaşamayı başardığı. Çernobil’in radyoaktif yapıları içinde varlığını sürdüren bu organizma, yaşamın en zorlu koşullarda bile beklenmedik yollar bulabildiğini gösteren dikkat çekici örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.

İlginizi Çekebilir: 400 Yıl Önce Çizilen Yarasa Sahnesi, Modern Bilimin Yeni Çözdüğü Bir Gizemi Gösteriyor

Mantarların zorlu koşullara ayak uydurma yollarına dair düşüncelerinizi yorumlarda veya Kayıp Rıhtım Forum’da paylaşabilir, bilim dünyasından yeni haberler için bizleri Google News ve WhatsApp üzerinden takip edebilirsiniz.

Bu yazı Çernobil’de Radyasyonla Beslenen Gizemli Mantar Türü Bilim İnsanlarını Şaşırtıyor ilk olarak şu sitede yayımlanmıştır: Kayıp Rıhtım. Yazının kaynağı bu sitedir.