Bu yüzden, entegrasyonu bir ‘erime anlatısı’ olmaktan çıkarıp, onu birlikte yaşamanın etik-politik imkânlarını inşa eden bir ‘kurucu süreç’ olarak yeniden düşünmemiz gerek. Bu sorgulama, ‘integrare’nin ‘bütünleştirme ve tamamlama’ köküne, yani kavramın matematiksel özüne geri döndürüyor

Abdullah Öcalan’ın Barış ve Demokratik Toplum Çagrı’sı ile birlikte entegrasyon kavramı oldukça öne çıktı, tartışma konusu haline geldi ve bazı kesimler tarafından çarpıtıldı. Günümüzün girift siyasal gerçekliğinde “entegrasyon” kavramı, adeta bir kavramsal dejenerasyona uğramış durumda. Özellikle Avrupa merkezli modernite pratiklerinde, bu sözcük, bir azınlık grubun veya öteki olan toplumsal kesimlerin, kurulu merkezi hegemonya içerisinde erimesi, şekil değiştirmesi ve kendi özgünlüklerinden vazgeçmesi anlamına gelen bir “uyum”la eş anlamlı kullanılmıştır. Bu durum, entegrasyonu hem akademik literatürde hem de pratik siyasette, farklılıkların silinmesi için kullanılan bir araç haline getirmiştir. Oysa toplumsal varoluşun hakikati, bu türden statik bir biçimde açıklanamayacak kadar dinamiktir. Bu yüzden, entegrasyonu bir “erime anlatısı” olmaktan çıkarıp, onu birlikte yaşamanın etik-politik imkânlarını inşa eden bir “kurucu süreç” olarak yeniden düşünmemiz gerek. Bu sorgulama, “integrare”nin “bütünleştirme ve tamamlama” köküne, yani kavramın matematiksel özüne geri döndürüyor.

Aynı kökten gelen ve matematiksel bir işlem olarak integral, sürekli değişen, akışkan ve nicel olarak farklılaşan parçaların, bir toplam içinde nasıl birlikte düşünülebileceğine dair bir model sunar. Toplumsal düzleme uyarlandığında bu, sabit, donmuş ve değişmez bir yapı olarak anlamak yerine; onu temas noktalarının ve geçişlerin birbirine eklemlendiği sürekli bir oluş süreci olarak okumak anlamına gelir. Toplum bir makine değil, sürekli yeniden kurulan ve farklılıkların birbirine değdiği bir yüzeydir. Bu yüzeyde bireyler, topluluklar ve kurumlar, kendi özerkliklerini yitirmeden, karmaşık bir etkileşim ağı içinde varlıklarını sürdürürler. Dolayısıyla, toplumsal entegrasyonu bir “toplamın içine dahil olma” işlemi değil, farklı tekilliklerin kendi öz(n)elliklerini koruyarak nasıl ortak bir yaşam alanı kurabileceklerine dair etik bir soru(n) olarak tanımlamalıyız. Bu soru, sadece bir aradalığın nasıl mümkün olduğuyla değil, bu bir aradalığın hangi koşullar altında adil, eşit ve çoğulcu olacağıyla da doğrudan ilişkilidir.

Bu çerçevede, toplumsal olanı tıpkı bir “elektronik devre” gibi hayal edebiliriz. Bir devredeki bileşenlerin her biri kendi işlevselliğine ve özgünlüğüne sahiptir; ancak onları anlamlı kılan, birbirleri arasında kurulan bağlantıların niteliği ve akışların yönüdür. Toplumda da entegrasyon, farklı toplulukların basitçe yan yana gelmesi değil, aralarındaki ilişkinin nasıl düzenlendiğiyle ilgilidir. Hangi temasların güçlendirileceği, hangi sınırların geçirgen hale getirileceği ve hangi akışların serbest bırakılacağı, bir toplumun demokratik niteliğini belirler. Ancak bir elektronik devrede direnç ne kadar doğal ve zorunluysa, toplumsal alandaki antagonizma ve çatışma da o kadar doğaldır. Her düzen kurma girişimi, bir yandan akışkanlığı durgunlaştırmaya çalışırken, diğer yandan kaçınılmaz bir “eksiltme” işlemini de beraberinde getirir. Bazı olasılıkları görünür kılarken, bazılarını görünmez kılar. Bu yüzden, hiçbir toplumsal bütünleşme mutlak bir nesnellik kazanamaz; daima eksik, daima yeniden kurulmaya açık ve daima dışarıda kalan ihtimallerle gerilimli bir ilişki içindedir.

Bu noktada, entegrasyonun düşmanı olan “asimilasyon” kavramı, meselenin sınırlarını belirginleştirir. Asimilasyon, farklı olanı kendi diline, normlarına ve iktidar biçimlerine tercüme ederek yönetilebilir kılma pratiğidir. Temsil mekanizması, burada ikili bir rol oynar; bir yandan özneyi siyasal alanda görünür kılar, diğer yandan onu belirli bir çerçeveye hapsederek asli varlığını zayıflatır. Temsil edilen her farklılık, artık kendi adına konuşan bir özne değil, temsil eden mercinin diline tercüme edilmiş bir nesne haline gelir. Demokratik entegrasyonun temel iddiası ise, tam da bu temsil tuzağından kurtularak; öznenin kendi varlığını, kendi diliyle ve kendi örgütlenme biçimleriyle doğrudan ortaya koyabildiği bir zemin oluşturmaktır. Bu süreç, devreyi farklı akışlara, dirençlere ve çoklu seslere açık tutmak; antagonizmayı bir tehdit olarak değil, toplumsal olanın kurucu enerjisi olarak kabul etmektir. Toplumun kendisi, hiçbir zaman “tamamlanmış” bir bütün haline gelemez. O, sürekli müdahale gerektiren, yeniden şekillenen ve her anında farklı bir potansiyeli barındıran akışkan bir mücadele alanıdır. Bu nedenle entegrasyon, bitmeyen bir çabadır. Toplum da bu çabanın bir ürünü olmaktan ziyade, bizzat öznesidir.