Diyarbakır’da karma eğitimin öncülerinden olan Tovmas Zavzavatcıyan’ı tanıyor musunuz? 19. yüzyılda Diyarbakır’da kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitim gördüğü okullar açtı. Yalnızca çocuklara değil, yetişkinlere de eğitim verdi; tiyatroyu eğitimin bir parçasına dönüştürerek kentin eğitim tarihinde kalıcı bir iz bıraktı.

33 medeniyete beşiklik eden, UNESCO tescilli surlarıyla tarihe meydan okuyan kadim kent Diyarbakır, yüzyıllar boyunca çağının ötesinde düşünen aydınlar yetiştirdi. O isimlerden biri de kentin eğitim tarihine adını altın harflerle yazdıran ancak bugün pek az hatırlanan Tovmas Zavzavatcıyan...

KUDÜS'TEN DOĞDUĞU TOPRAKLARA UZANAN EĞİTİM SEFERBERLİĞİ 1842 yılında Diyarbakır’ın taş sokaklarında başlayan hayat yolculuğu, onu eğitim için Kudüs’e kadar götürdü. Ancak o, köklerinden hiç kopmadı. Heybesinde biriktirdiği bilgiyle doğduğu topraklara döndüğünde tek bir amacı vardı: Kentin çocuklarına ve gençlerine umut olmak. Zavzavatcıyan, sadece teorik eğitim vermekle kalmadı; yoksul ailelerin meslek edinip hayata tutunabilmesi için de adeta bir seferberlik başlattı.

DİYARBAKIR'DA MODERN VE KARMA EĞİTİMİN İLK ADIMLARI Yıl 1865’i gösterdiğinde Diyarbakır’da tarihi bir adım atarak Hayrenaser (Vatanperver) Cemiyeti’ni kurdu. Hemen ardından kentin eğitim anlayışını kökünden değiştirecek olan Hayrenasirats (Vatanperverler) Okulu'nun kapılarını araladı. Eğitimi ayrıcalıklı bir zümrenin tekelinden çıkarıp herkes için erişilebilir kılmaya çalışan Zavzavatcıyan'ın bu okulda hayata geçirdiği çok devrimci bir yenilik vardı: Kız ve erkek öğrencilerin aynı sıraları paylaştığı karma eğitim! Bu sistem, Diyarbakır'da modern eğitimin de ilk kıvılcımıydı.

BASKILARA DİRENEN BİR AYDINLANMA MEŞALESİ Ancak her yenilik gibi, bu eşitlikçi vizyon da dönemin bazı çevrelerinde rahatsızlık yarattı. Artan tepkilere ve engellemelere rağmen geri adım atmayan Zavzavatcıyan, vizyonunu daha da ileri taşıyarak öğrencileriyle birlikte tiyatro oyunları sahnelemeye başladı. Ne yazık ki bu aydınlanma yuvası, baskılara dayanamayarak 1872 yılında kapatıldı.

Okulu kapatılmış olsa da Tovmas Zavzavatcıyan; tabuları yıkan eşitlikçi eğitim anlayışı, sanata verdiği değer ve kentine duyduğu vefayla Diyarbakır’ın toplumsal hafızasında silinmez bir iz bırakmayı başardı.

Not: Bu içerik, DKVD’nin (Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Derneği) Diyarbakır Hafızası Projesi kapsamında hazırlanan “Portrelerle Bir Diyarbakır Portresi” sergisindeki verilerden yararlanılarak derlenmiştir.