Üç tip insandan bahsedebiliriz. Herbiri için farklı bir üstün değer vardır. Bunlardan birincisi için bu üstün değer gelenektir. Gelenek burada sadece bir geçmiş anlamında değil, mevcut realiteye uyum anlamındadır. Bu tip insan miras aldığı realiteye sadakat ile bağlı olur. Böyle insanlar bir öğrenme (ve ilk öğrenmenin) metodu olan taklid ile hareket ederler. Geleneğin varisi olan bu insan tipi saf görünür. Eleştirel sayılmaz. Sadakat ve hürmet ile edep bulur. Mevcudu muhafaza eder. Bunlara örfün aktörleri diyebiliriz.

İkinci tip insan için en yüksek değer rasyonalitedir. Bunlar geleneği taklid değil tenkid ederler. Aydınlanma ile kemal bulduklarını düşünürler. Eleştirel olmak onların ayırd edici vasfıdır. Tutarlılık polisi gibi hareket ederler. Gelenekte duranlara veya rasyonaliteye sığmayanlara karşı büyük bir öfke hissederler. Nefisleri adına değil, objektif bir hakikat (tutarlılık, akıl, bilim vs) adına hareket ettiklerini düşündükleri için de kendi egolarından soyutlandıklarını zannederler. Bu yüzeysel ihlasları ve inandıkları gerçeğin (rasyonalite) mutlaklığı dolayısıyla en büyük diktatör(lük)ler bu gruptan çıkar. Aklın diktatörlüğünün bir memuru olmaktan gayrı kendilerine bir rol biçmedikleri için bütünü görmekten mahrum kalan birer militan gibidirler. Mevcudu yıkarlar ama totaliter oldukları için hakiki bir özgürlüğün ne olduğunu bilmezler. Bunlar tutarlılığın militanlarıdır.

Üçüncü tip insan için en yüksek insanî değer hürriyettir. Bunlar geleneğin bir battaniye gibi hem sınırlayıcı hem de koruyucu roller oynadığını bilir. Geleneğin taklitçisi olmadıkları gibi geleneğin düşmanı da değiller. Aynı şekilde aklın tarihselliğini görebildikleri için de eleştirellikleri yıkıcı değildir. Hem geleneği sürdürürler hem de rasyonaliteyi bağlamı içinde hayatla telif ederler. Totaliter olmazlar. Onlar için ne gelenek ne de rasyonalite “tarih”i tüketecek bir mutlaklığa sahiptir. Düşüncede kemali temsil ederler. Bunlar hürriyetin sorumluluğunu hissederler.

Bu üç grup insan bir toplumdaki farklı insanları temsil ettikleri gibi bir insanın da çocukluktan olgunluğa olan gelişimindeki üç ayrı aşamayı ifade ederler. İnsan önce taklid ile öğrenir. İnsan hayatının ilk aşaması bilinenleri, kalıpları ve varolan kültürü öğrenme ile şekillenir. Buna sosyal bilimler çeşitli isimler verirler (sosyalleşme, içselleştirme gibi). Bu aşamada insan hem savunmasız hem de muhtaçtır. Henüz çocuktur. Toplumun velayeti ve vesayeti altındadır.

İkinci aşama insanın gençliğini yansıtır. Eleştirelliğe yaslanarak toplumu anlamaya çalışma momentidir. Sorgulayıcı bir aşamadır. İnsanın matematik, piyasa, ahlak gibi entegre edici tutarlılık söylemlerinin büyüsüne kapılıp rasyonalite adına yargı dağıttığı bir dönemdir. Bu aşamada, akıl, hukuk, bilim gibi bazı realiteyi zaptetme cihazları kullanılır. Eleştirel bir gençliğin tutarlılık adına ortaya koyduğu radikalizmi ifade eder. Formüllerin cazibesi hayata karşı terör üretir.

Üçüncü aşama dünyanın sanıldığı gibi veya sanıldığı kadar kitaba gelmediğini anlama aşamasıdır. Aptalca görünen geleneğin ve geleneğin unsurlarının aslında imbikten süzülmüş bir hikmetin ve toplumsal bir bilgeliğin ürünü olduğunu anlamaya başlar insan. Dünyaya savaş açma militanlığı yerini dünyayı anlama ve realiteyle barışmaya bırakır. Bu tarihle tanışma aşaması insanın olgunluk aşamasıdır. Taklit ve eleştiriyi yani gelenek ve rasyonaliteyi aşıp özgürlüğe giren insan kemalini bu aşamada bulur.

Gelenek, rasyonalite, özgürlük (Taklid, tahkik, kemal) yazısı ilk önce Serbestiyet adresinde yayınlanmıştır.