Fuat Köprülü, alay kelimesinin dilimize Bizans ordu teşkilatındaki allagion kelimesinden geçtiğini belirtiyor. Birini eğlence mevzuu yapıp onunla eğlenmek manasına gelen deyimi dilimiz askerî bir terimden türetmiştir: alaya almak. Alay kelimesi her ne kadar kalabalık, topluluk manaları da kazanmış olsa da askerî anlam Türkçede hep mahfuzdur. Biri bizi alaya aldığında yapacağımız; ya sessiz kalıp gülmenin şiddet içeriğine katlanmak ya da kendine gülüp onların birliğine katılmaktır. Kendimize gülerken de bir şiddet eylemine maruz kalıyoruz demektir. Kişi bir başkasının şimdiki hâline güler. Kendinin ise şu anı değil, geçmişteki yetersizlikleri gülünçtür. Gülmek zaten bu yetersizliğin şimdiki zamanda olmadığını gösteren bir işarettir. Düşen adam ayağa kalkar ve güler. O artık ayaktadır. Onun geçmişteki zayıf ötekisi ise komiktir. Bizim en büyük ötekimiz, geçmişteki güçsüz yanımızdır.

Gülme, beklentinin boşa çıkmasından önceki bütünlüklü benliğimizi tekrar inşa eden psikolojik bir dayanaktır.

Gülme; başkalarının kusurları, düşkünlükleri ve kendi eski kusurlarımızın, düşkünlüklerimizin mevcut durumumuzla kıyasından doğan ani gururun sevincidir. Aristoteles insanı "gülen hayvan" olarak tanımlamıştı. Baudelaire ise gülmekle üstünlük duygusu arasındaki yakınlığı vurgulamak için insanın tabiatta üstünlük duygusuna sahip tek canlı olduğunu söylemektedir. Burada önemli olan, bu üstünlük duygusunun her zaman basit bir hiyerarşik ilişkinin ifadesi olarak gerçekleşmediğidir. Mesela gülmeyi beklentinin boşa çıkması, beklenilenin zıddının gerçekleşmesiyle açıklayan kuramlara baktığımızda da gülmenin üstünlük ile ilişkisini görürüz. Gülme bu kez üstünlüğü kutlamak için değil, üstünlüğü kurmak için sarf edilmektedir. Beklenilen şeyin boşa çıkması, kişinin geliştirdiği bütünlüklü tasavvurun gerçeklikten uzaklaşmasıdır. Beklentinin zıddının gerçekleşmesi ile doğan boşluk bir kaos hâlidir. Bu kaosa karşı düzenin iktidarını kurma adına gülme gerçekleşir. Gülme; beklentinin boşa çıkmasından önceki bütünlüklü benliğimizi tekrar inşa etmek için psikolojik bir dayanaktır. Esprilerde de benzer bir durum geçerlidir. Parlak bir espri, dilin ve aklın sıradan işleyişini sarsacaktır. Ters köşe yapan bir espri, dilin üzerindeki tahakkümümüzü bir anlığına elimizden alır. Espriyi anlamak, elimizden kayanı hükümranlığımızın sınırlarına tekrar çekmektir. Bir toplulukta topluluğun diğer üyelerinin güldüğü ama bizim anlamadığımız espri karşısında yaşadığımız tedirginlik; dilin ve zekânın bahşettiği güçten uzak kalışımızın tedirginliğidir. Espriye gülüşümüz ise espriyi yapan dil ustasının basamağına sıçrayışımızdır. Gülerek onun buluşçu zekâsının üstünlüğünü paylaşırız.

Bizim en büyük ötekimiz, geçmişteki o güçsüz ve yetersiz yanımızdır.

Gülme hem yitirdiğimiz bir üstünlüğün yeniden inşası için hem de ötekine yönelik bir otoritenin tesisi için olabilir. O hâlde sadece gülmede değil, güldürme arzusunda da otoriter bir yan olmalıdır. Barry Sanders, Chaplin’in The Great Dictator (Büyük Diktatör) filmini değerlendirirken Hitler’i bu kadar güzel canlandırmasının sebebinin, şakacının kendisinde de bulunan faşist, diktatörce yan olabileceğini söyler. Diktatörle espri ustası arasında sadece bir vurgu farkı vardır ona göre. Diktatör gibi güldürü sanatçıları da “her şeyi biliyor” izlenimi uyandırırlar. Diktatöron aksine espri ustası, kurbanlarını yalnızca mecazi olarak yere serer. İnsanları güldürme arzularında, bütünsel bir yönlendirme ve denetleme gereksinmesi vardır. Şakacı, denetimi elinde tutmaktan hoşlanır. Chaplin The Great Dictator (Büyük Diktatör) filmini yazmış, yönetmiş ve oynamıştır. Birçok filminin müziğini kendi bestelemiştir. Hollywood’da stüdyoları vardır. Denetimden, gülmekten ve güldürmekten hoşlanır. Bu vasıflara yerli komedyenlerimizin de sahip olması tesadüf olmamalı: Yılmaz Erdoğan, Cem Yılmaz, Ata Demirer… Yazıyorlar, yönetiyorlar ve oynuyorlar. Piyasa hâkimiyetinin peşindeler ve bunu kurmuş gibi görünüyorlar.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.