Şehirler insanı bunaltmış.

Habitat, adalet ve insan ölçeği: Ekolojik taşıma kapasitesinden İslam şehir tasavvuruna ve modern metropollerin eleştirisine doğru (1)

modern şehirleşmenin insan üzerindeki etkileri, ekolojik taşıma kapasitesi ve i̇slam şehir tasavvuru üzerinden ele alınıyor.

modern dünyanın en dikkat çekici olgularından biri şehirleşmedir. i̇nsanlık tarihinin büyük kısmı köylerde, küçük kasabalarda ve dağınık yerleşimlerde geçmiş olmasına rağmen son iki yüzyılda şehirler insan hayatının baskın mekânı hâline gelmiştir. birleşmiş milletler verilerine göre dünya nüfusunun yarısından fazlası artık şehirlerde yaşamaktadır ve bu oran giderek artmaktadır. 20'nci yüzyılın başında birkaç yüz bin nüfuslu şehirler büyük kabul edilirken bugün on milyonu aşan metropoller sıradanlaşmaya başlamıştır. şanghay, tokyo, delhi, meksiko, kahire, i̇stanbul ve benzeri merkezler milyonlarca insanı aynı mekânsal organizasyon içerisinde toplamaktadır. fazla oku bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (related nodes field) bu gelişme çoğu zaman ekonomik büyümenin, teknolojik ilerlemenin ve modernleşmenin doğal sonucu olarak değerlendirilmektedir. ancak meseleye daha geniş bir perspektiften bakıldığında başka sorular ortaya çıkmaktadır. i̇nsan gerçekten bu ölçekte yaşamaya uygun bir canlı mıdır? bir habitatın taşıyabileceği nüfusun sınırları yalnızca su, enerji ve ulaşım kapasitesi ile mi belirlenir? i̇nsan psikolojisi, sosyal ilişkiler ağı ve kültürel ihtiyaçları bu hesabın neresinde durmaktadır? daha da önemlisi, şehirleri büyüten süreçler insanın mutluluğunu, güvenliğini ve toplumsal dayanışmasını artırmakta mıdır, yoksa başka tür sorunlar mı üretmektedir? bu soruların cevapları yalnızca şehircilik literatüründe aranamaz. çünkü şehir, mühendislik projesi olmaktan önce bir yaşam alanıdır. yaşam alanı ise biyoloji, ekoloji, psikoloji, antropoloji ve ahlakla birlikte düşünülmesi gereken bir kavramdır. bir kuş sürüsünün, bir kurt popülasyonunun veya bir arı kolonisinin yaşadığı denge ile insan topluluklarının yaşadığı denge arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak mümkün değildir; ancak aynı doğa yasaları içerisinde var olan canlılar olarak aralarında önemli benzerlikler bulunmaktadır. bu nedenle şehir meselesi, nüfus yoğunluğu ve bina sayısından önce habitat meselesidir. i̇nsanın hangi ölçekte yaşayabileceği, hangi yoğunlukta psikolojik sağlığını koruyabileceği ve hangi sosyal çevrede aidiyet hissedebileceği soruları şehir planlamasının merkezine yerleştirilmedikçe ortaya çıkan yapılar teknik olarak başarılı görünse bile insani açıdan sorunlu olmaya devam edecektir. ekolojik dengenin temel ilkesi: taşıma kapasitesi ekoloji biliminin en temel kavramlarından biri taşıma kapasitesidir. bir habitatın destekleyebileceği canlı sayısı sonsuz değildir. toprak, su, bitki örtüsü, iklim koşulları ve diğer türlerle ilişkiler belirli sınırlar oluşturur. bir popülasyon bu sınırların altında kaldığında büyüme eğilimi gösterir. ancak belirli bir noktadan sonra nüfus artışı kaynakların yenilenme hızını aşmaya başlar ve sistem gerilim üretir. kuzey amerika'da geyik popülasyonları üzerine yapılan uzun dönemli araştırmalar bu durumu açık biçimde göstermektedir. geyik sayısı arttığında başlangıçta habitat verimli görünür. ancak nüfus belirli bir seviyeyi geçtiğinde otlaklar aşırı kullanılır. besin kalitesi düşer, yavru ölüm oranları yükselir ve sürünün genel sağlığı bozulur. sonuçta nüfus ya doğal yollarla azalır ya da habitatın kendisi zarar gördüğü için uzun süreli bir gerileme yaşanır. bu örnek yalnızca biyolojik bir süreç değildir. aynı mantık şehirlerde de işlemektedir. bir şehrin yolları, su kaynakları, enerji altyapısı ve yeşil alanları belirli bir nüfus için tasarlanmıştır. nüfus bu kapasiteyi aştığında ilk belirtiler trafik sıkışıklığı, hava kirliliği ve konut fiyatlarındaki yükseliş olarak ortaya çıkar. ardından psikolojik ve toplumsal sonuçlar görünür hâle gelir. ekolojik sistemlerin bir başka özelliği ise yalnızca kaynak miktarına bağlı olmamalarıdır. isle royale adasında yürütülen kurt-geyik araştırmaları, düzenleyici mekanizmaların sistemin sağlığı açısından ne kadar önemli olduğunu göstermiştir. kurtların tamamen ortadan kalktığı dönemlerde geyik nüfusu hızla artmış, fakat bu artış daha sonra daha büyük çöküşlerle sonuçlanmıştır. çünkü nüfusu düzenleyen unsur ortadan kalkmıştır. i̇nsan toplumlarında hukuk, gelenek, ahlak, mahalle ilişkileri ve yerel yönetimler benzer işlevler görmektedir. bu mekanizmalar zayıfladığında şehir yalnızca fiziksel olarak büyümekte, fakat sosyal olarak parçalanmaktadır. i̇nsanın evrimsel hafızası ve sosyal sınırları i̇nsan beyninin oluştuğu çevre ile günümüz şehirleri arasında büyük bir ölçek farkı bulunmaktadır. homo sapiens türü yüz binlerce yıl boyunca küçük gruplar hâlinde yaşamıştır. avcı-toplayıcı toplulukların çoğu birkaç düzine kişiden oluşmuştur. i̇lk köyler birkaç yüz kişilik nüfuslara sahipti. tarihteki ilk şehirlerin bile nüfusu günümüz metropollerine kıyasla oldukça küçüktü. bu durum insan zihninde iz bırakmıştır. i̇nsan güven duygusunu tanıdığı yüzler üzerinden inşa eder. yardımlaşma ağları, akrabalık ilişkileri ve toplumsal sorumluluk mekanizmaları küçük ölçekli topluluklarda daha kolay çalışır. antropolog robin dunbar'ın çalışmaları, bireyin anlamlı sosyal ilişki sürdürebileceği insan sayısının sınırlı olduğunu göstermektedir. bu sınır kesin bir rakam olarak yorumlanmamalıdır; ancak insanın sosyal kapasitesinin milyonlarla ifade edilemeyeceği açıktır. bugün büyük şehirlerde yaşayan bireyler her gün yüzlerce yabancıyla karşılaşmaktadır. toplu taşıma araçları, alışveriş merkezleri, iş merkezleri ve yoğun yerleşim alanları sürekli bir yabancı akışı üretmektedir. bu durum insanlık tarihinde son derece yeni bir deneyimdir. i̇nsan beyni böylesine anonim bir çevreye uyum sağlamak için çeşitli savunma mekanizmaları geliştirmektedir. bu mekanizmaların en yaygını sosyal geri çekilmedir. kalabalık arttıkça insanlar birbirlerine daha az dikkat etmeye başlar. yabancıların varlığı sıradanlaşır. toplumsal ilişki ağları genişlemek yerine daralır. böylece paradoksal bir durum ortaya çıkar: i̇nsanlar tarihin en kalabalık şehirlerinde yaşarken aynı zamanda tarihin en yalnız bireyleri hâline gelebilirler. yoğunluğun psikolojisi: kalabalık ile toplumsallık aynı şey değildir modern şehirler üzerine yapılan tartışmalarda çoğu zaman nüfus yoğunluğu ile toplumsal canlılık birbirine karıştırılmaktadır. oysa psikoloji ve çevre davranışları üzerine yapılan araştırmalar, kalabalığın tek başına toplumsallık üretmediğini göstermektedir. i̇nsanlar aynı fiziksel mekânda bulunabilir; fakat bu durum onların birbirleriyle ilişki kurdukları anlamına gelmez. hatta belirli bir eşikten sonra aşırı yoğunluk, sosyal ilişkilerin kurulmasını zorlaştırabilmektedir. edward t. hall'un geliştirdiği proxemics kuramı, insanın çevresinde görünmez bir kişisel alan oluşturduğunu ortaya koymuştur. i̇nsanlar sevdikleri kişilerle çok yakın mesafelerde bulunabilirken yabancılarla aralarına belirli bir mesafe koymak istemektedir. bu mesafe yalnızca kültürel bir tercih değildir; aynı zamanda biyolojik ve psikolojik bir ihtiyaçtır. i̇nsan beyni yakın çevresine giren yabancıları potansiyel tehdit olarak değerlendirme eğilimindedir. bu nedenle kalabalık ortamlarda stres hormonlarının yükselmesi, dikkat seviyesinin değişmesi ve zihinsel yorgunluğun artması şaşırtıcı değildir. asansör örneği bu durumu açıklamak için sıklıkla kullanılmaktadır. bir insan normal şartlarda tanımadığı biriyle otuz santimetre mesafede uzun süre kalmak istemez. ancak asansörde bu durum zorunlu olarak gerçekleşmektedir. i̇nsanlar göz teması kurmaktan kaçınarak, sessiz kalarak veya dikkatlerini başka yönlere çevirerek bu psikolojik baskıyı azaltmaya çalışırlar. kısa süreli karşılaşmalarda bu yöntemler işe yarayabilir; fakat şehir hayatında benzer yoğunlukların gün boyunca tekrarlandığı düşünüldüğünde meselenin daha derin olduğu anlaşılır. kalabalıklaşma üzerine yapılan araştırmalar, insanların yalnızca fiziksel sıkışıklığa değil, kontrol kaybına da tepki verdiğini göstermektedir. i̇nsan kendi tercih ettiği kalabalıklar içinde daha rahat hissedebilir. bir konser alanında, spor müsabakasında veya festivalde binlerce insanın arasında bulunmak çoğu zaman olumlu bir deneyim olarak algılanır. çünkü birey orada bulunmayı kendisi seçmiştir ve istediği zaman ayrılabileceğini bilir. buna karşılık her gün aynı yoğunluğu toplu taşımada yaşamak, trafikte sıkışmak veya sürekli olarak dar mekânlarda bulunmak farklı bir psikolojik etki üretmektedir. burada birey kalabalığın parçası olmayı seçmemiştir; aksine ona maruz kalmaktadır. bu nedenle şehirlerin başarısı yalnızca nüfus yoğunluğu üzerinden ölçülemez. i̇nsanın nefes alabileceği alanlar, sessiz bölgeler, yeşil alanlar ve geri çekilme imkânları da şehir planlamasının ayrılmaz unsurlarıdır. bir şehir ne kadar yoğun olursa olsun bireyin yalnız kalabileceği, dinlenebileceği ve zihinsel olarak toparlanabileceği mekânlar sunmuyorsa uzun vadede psikolojik maliyetler üretmeye başlayacaktır. mahalle: i̇nsan ile şehir arasındaki kayıp halka geleneksel şehirlerin dikkat çekici özelliklerinden biri çok katmanlı yapılarıdır. i̇nsan doğrudan şehirle ilişki kurmaz; önce eviyle, sonra sokağıyla, ardından mahallesiyle ilişki kurar. mahalle bu zincirin merkezinde yer alır. mahalle yalnızca fiziksel bir yerleşim birimi değildir; aynı zamanda sosyal ilişkilerin kurulduğu, güven duygusunun üretildiği ve toplumsal dayanışmanın gerçekleştiği bir organizasyondur. osmanlı şehirleri bu açıdan önemli bir örnek sunmaktadır. mahalleler çoğu zaman cami, çeşme, pazar ve ortak kamusal alanlar etrafında şekillenmiştir. i̇nsanlar yalnızca aynı yerde yaşamaz; birbirlerini tanır, birbirlerinin ihtiyaçlarından haberdar olur ve günlük hayatlarını ortak bir sosyal çevre içerisinde sürdürürlerdi. bu yapı kusursuz değildi; ancak bireyi anonim bir kalabalığın içine bırakmıyordu. modern şehirleşme süreçleriyle birlikte mahalle kavramı giderek zayıflamıştır. özellikle yüksek katlı konut blokları ve büyük siteler insanların fiziksel olarak yakınlaşmasına rağmen sosyal olarak uzaklaşmasına yol açabilmektedir. aynı apartmanda yaşayan bireyler birbirlerinin isimlerini dahi bilmeden yıllarca yaşayabilmektedir. böylece insan ile şehir arasındaki doğal ara katman ortadan kalkmaktadır. bu durum güven duygusunu da etkilemektedir. güvenlik yalnızca polis sayısı veya kamera sistemiyle sağlanan bir olgu değildir. i̇nsanların birbirlerini tanıdığı çevrelerde gayriresmî sosyal denetim mekanizmaları oluşur. çocukların sokakta oynayabilmesi, yaşlıların yalnız kalmaması ve ihtiyaç sahiplerinin fark edilmesi büyük ölçüde bu ilişkiler ağı sayesinde mümkün olur. mahalle ölçeğinin kaybı, şehirlerin büyümesiyle birlikte ortaya çıkan birçok sorunun temelinde yer almaktadır. i̇nsanın biyolojik ve psikolojik yapısı doğrudan milyonluk nüfuslarla ilişki kurmaya uygun değildir. bu nedenle büyük şehirlerin sürdürülebilirliği ancak onları daha küçük ve yönetilebilir sosyal birimlere ayırmakla mümkün olabilir. shape created with sketch. fotoğraflarla dünyadan haberler hepsini göster 30 fotoğraflarla dünyadan haberler 1/30 28 ocak 2026 - fransız alpleri'ndeki lüks kayak merkezi courchevel'deki 5 yıldızlı grandes alpes otelinde dün akşam çıkan yangına itfaiyeciler müdahale ediyor. ünlü kayak merkezindeki otelden dün gece 90'dan fazla kişi tahliye edildi. ayrıca yetkililer, yaklaşık 200 konuğu bulunan yakındaki hotel le lana'nın da risk nedeniyle tahliye edildiğini söyledi. kimsenin yaralanmadığı ve yangının diğer binalara sıçramasının engellendiği bildirildi. jandarma yangının nedenini araştırıyor. i̇sviçre'nin crans-montana kasabasındaki bir barda yılbaşı gecesi çıkan yangında 40 kişinin hayatını kaybetmesi ve 100'den fazla kişinin yaralanmasının ardından bölgedeki güvenlik önlemleri mercek altında. (alex martin / afp) 2/30 27 ocak 2026 - bir protestocu, seul'deki abd büyükelçiliği önünde trump'ın güney kore'ye yönelik gümrük vergilerini artırma planlarını kınayan bir miting sırasında abd başkanı donald trump'ın maskesini takıyor. abd başkanı donald trump 26 ocak'ta yaptığı açıklamada, aralarında otomobil, kereste ve ilaçların da bulunduğu güney kore mallarına uygulanan gümrük vergilerini artıracağını belirterek, ülkeyi washington'la daha önce imzalanan ticaret anlaşmasına uymamakla suçladı. ticaret anlaşmalarının abd için çok önemli olduğunu vurgulayan trump, bu anlaşmaların her birinde üzerinde mutabık kalınan işlem doğrultusunda gümrük vergilerini düşürmek için hızlı bir şekilde harekete geçtiklerini belirtti. güney kore devlet başkanlığı ofisi’nden yapılan açıklamada, abd’nin konuyla ilgili resmi bir bildirimde bulunmadığı belirtilerek, "şu ana kadar, abd yönetiminden tarafımıza konuyla ilgili resmi bir bildirim veya detaylarla ilgili bir açıklama yapılmamıştır" dendi. (jung yeon-je/afp) 3/30 26 ocak 2026 - ukrayna silahlı kuvvetleri 65. mekanize tugayı basın servisi tarafından yayımlanan bu fotoğraf, rusya'nın ukrayna'yı işgali sırasında zaporijya bölgesinde açıklanmayan bir yerde insansız bir kara aracına yerleştirilmiş m2 browning 50 kalibrelik makineli tüfeği test eden askerleri gösteriyor. 4. yılını doldurmak üzere olan savaşta barış görüşmeleri abd başkanı donald trump'ın baskısıyla hızlanmış gibi görünüyor. ukrayna lideri volodimir zelenski, trump'la görüşmelerinde "onurlu barış" vurgusu yapsa da abd’nin askeri yardımları kesme tehdidi kiev üzerinde büyük bir baskı oluşturuyor. zelenski, toprak tavizi verilerek sağlanan bir barışın putin’e zaman kazandıracağını ve bunun bir "barış değil, teslimiyet" olacağını savunuyor. putin tarafıysa müzakerelere açık olduğunu belirtse de, ukrayna'nın nato üyeliğinden tamamen vazgeçmesini ve yaptırımların kaldırılmasını şart koşuyor. (andriy andriyenko/ukrayna silahlı kuvvetleri 65. mekanize tugayı/afp) 4/30 25 ocak 2026 - abd'nin missouri eyaletinin columbia kentindeki bir yerleşim bölgesi, karın altında böyle göründü. büyük bir kış fırtınası 24 ocak'ta new mexico'dan kuzey carolina'ya kadar kar ve yağmur yağdırarak ilerledi. onlarca milyon amerikalıyı elektrik kesintileri, ulaşım kaosu ve kemik dondurucu soğukla karşı karşıya bıraktı. kimi yerlerde 30 santimetreye yakın kar beklenirken 10 binden fazla uçuş iptal edildi. new york'ta farklı adreslerde evsiz olduğu düşünülen 3 kişinin cansız bedenine ulaşıldı. abd başkanı trump ise "küresel ısınmaya ne oldu?" diye paylaşım yaptı. 350 milyon nüfuslu abd'de 200 milyon kişinin bu soğuk hava dalgasından etkilenmesi bekleniyor. yetkililer yoğun kar yağışlarına karşı önlem almaya çalışırken 16 eyalet ve başkent washington d.c acil durum ilan etti. (austin johnson/afp) 5/30 24 ocak 2026 - avustralya açık'ta yarışan i̇talyan lorenzo musetti, üçüncü tur maçında çek tomas machac'a karşı oynuyor. i̇talyan tenisçi rakibini 5-7, 6-4, 6-2, 5-7 ve 6-2'lik setlerle 3-2 yenerek 4. tura yükseldi. musetti'nin yanı sıra jannik sinner ve luciano darderi'nin de 4. tur biletini kazanmasıyla turnuva tarihinde ilk kez üç i̇talyan erkek tenisçi bu aşamaya ulaşmış oldu. tek erkeklerde son iki yılın şampiyonu sinner, pazartesi günü 4. turda darderi'yle karşı karşıya gelecek. avustralya'nın melbourne kentinde düzenlenen ve 18 ocak'ta başlayan turnuva, 1 şubat'ta sona erecek. (edgar su / reuters) 6/30 23 ocak 2026 - grönland'ın başkenti nuuk'taki havalimanına inen danimarka başbakanı mette frederiksen (ortada), grönland başbakanı jens-frederik nielsen'la (solda) kucaklaşıyor. abd başkanı donald trump'ın grönland'ı ele geçirme tehditlerinden geri adım atmasının ardından frederiksen ve nielsen görüşmeler yapacak. i̇sviçre'nin davos kentinde düzenlenen 2026 dünya ekonomik forumu'nda trump, nato genel sekreteri mark rutte'yle görüşmeleri sonucu grönland ve arktika'yı kapsayan bir anlaşmanın çerçevesinin oluşturulduğunu söylemişti. (jonathan nackstrand / afp) 7/30 21 ocak 2026 - abd başkanı donald trump, davos'ta düzenlenen dünya ekonomik forumu'nda merakla beklenen konuşmasını yaptı. özellikle son zamanlarda gündeme oturan grönland'ı satın alma konusunda söylenecekleri beklenen trump, konuşmasında avrupa'nın son 10 yıldır doğru yolda olmadığını öne sürdü. avrupa'ya "biz olmasaydık almanca ve japonca konuşurdunuz" diye seslenen abd başkanı, grönland'ı sadece kendilerinin koruyabileceklerini söyleyip satın alma görüşmelerinin derhal başlamasını talep etti. (markus schreiber/ap) 8/30 20 ocak 2026 - fransa devlet başkanı emmanuel macron, davos'ta düzenlenen dünya ekonomik forumu'nda. bu yıl "diyalog ruhu" temasıyla gerçekleştirilen zirveye, uluslararası sivil toplum kuruluşları ve çok sayıda akademisyenin yanı sıra küresel iş dünyasının önde gelen temsilcileri de katılıyor. jeopolitik ve jeoekonomik risklerin arttığı bu dönemde, katılımcılar küresel ekonomi, teknolojik dönüşüm, yapay zeka ve sürdürülebilirlik gibi zorlu konuları tartışacak. abd başkanı trump'ın zirve kapsamındaki konuşmasını 21 ocak'ta öğleden sonra yapması planlanırken trump'a dışişleri bakanı marco rubio, hazine bakanı scott bessent ve ticaret temsilcisi jamieson greer'ın eşlik etmesi bekleniyor. (fabrice coffrini/afp) 9/30 19 ocak 2026 - i̇spanya'nın güneyindeki endülüs bölgesinin kurtuba kenti yakınlarında iki hızlı trenin karıştığı kazada hayatını kaybedenlerin sayısının 39'a yükseldiği bildirildi. i̇spanya demir yolu ulaşım şirketi renfe, kaza sebebiyle endülüs istikametindeki 200'den fazla seferin iptal edildiğini duyurdu. ulaştırma bakanı oscar puente, malaga-madrid seferini yapan hızlı trenin raydan çıktığı kazayla ilgili, "son derece tuhaf bir kaza" değerlendirmesinde bulundu. puente, trenin yeni olduğunu, rayların yenilendiğini ve kazanın düz hat üzerinde meydana geldiğini söyledi. başbakan pedro sanchez, kaza nedeniyle bugünkü tüm programlarını iptal etti. sanchez'in gün içinde kaza bölgesine giderek yetkililerle görüşeceği bildirildi (afp) 10/30 18 ocak 2026 - danimarkalı askerler grönland'ın nuuk kentindeki limanda karaya çıkıyor. danimarka savunma bakanlığı, 2026'da grönland ve çevresinde bir dizi nato müttefikiyle birlikte tatbikat faaliyetleriyle varlığını arttırmaya devam edeceğini açıkladı. yapılan açıklamaya göre bu faaliyetler grönland makamları ve grönland hükümeti naalakkersuisut'la işbirliği içinde gerçekleştirilecek. abd başkanı donald trump'ın, ülkesinin "ulusal güvenlik amacıyla grönland'a ihtiyacının olduğu" söylemini sürdürmesi, danimarka krallığı'na bağlı özerk bölge grönland'ı gündemde tutmaya devam ediyor. abd'nin grönland konusunda danimarka'ya destek veren 8 avrupa ülkesi için ek gümrük vergisi uygulama kararı almasının arktik'teki güvenlik durumunu daha da endişeli hale getirdiği belirtiliyor. (mads claus rasmussen/afp) 11/30 17 ocak 2026 - i̇spanya'nın başkenti madrid'de düzenlenen "off february" etkinliğinde zombi kılığına girmiş bir kişi telefonunu kullanıyor. fransa, i̇spanya, birleşik krallık ve abd'de başlatılan off hareketi, zaman ve dikkati geri kazanmak için şubatın 28 günü boyunca sosyal medya uygulamalarını telefondan silmeyi öneriyor. i̇lk etkinliğini bugün düzenleyen hareket, sosyal medya platformlarıyla daha sağlıkl, bağımlılık içermeyen bir ilişki kurulmasını amaçlıyor. hareketin kurucusu olan sosyolog diego hidalgo "bu dijital zombiler, toplum olarak hepimizi temsil ediyor" diyor. (oscar del pozo / afp) 12/30 16 ocak 2026 - güney kore'nin başkenti seul'ün gecekondu mahallesi guryong'da çıkan yangın sonucu dumanlar yükseliyor. gangnam semtindeki mahallede erken saatlerde çıkan büyük yangın 8 saat süren çalışmaların ardından söndürüldü. yangında hayatını kaybeden olmadığı ancak bölgede yaşayan 258 kişinin tahliye edildiği bildirildi. yetkililer, yangının nedenini ve yol açtığı hasarın boyutunun araştırılacağını duyurdu. genellikle seul'ün son büyük gecekondu mahallesi diye tanımlanan guryong'da birçok kişi yeniden yapılanma nedeniyle bölgeden taşındı ancak gangnam şehir planlama departmanı'na göre hâlâ yaklaşık 336 hane var. (yonhap / afp) 13/30 15 ocak 2026 - i̇ran'ın başkenti tahran'ın sadeghieh meydanı'nda bir adam, yanına fotoğrafta görünmeyen, üzerinde, "bu, tahran'ın yeni otobüslerinden biriydi ve parası halkın vergileriyle ödendi" yazan bir tabela yerleştirilen otobüs enkazında. i̇ran'da başlangıçta ekonomik sıkıntıların yol açtığı protesto hareketi, 1979'da iktidara gelmesinden bu yana dini liderliğe yönelik en büyük meydan okumalardan birine dönüştü. i̇nternetin büyük ölçüde kesildiği ülkede, sınırlı iletişim kanallarından gelen bilgiler, güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle can kaybının hızla arttığını ortaya koyuyor.abd merkezli i̇nsan hakları aktivistleri haber ajansı’na (hrana) göre, protestolarda en az 2 bin 571 kişi öldü, 18 binden fazla kişi gözaltına alındı. bbc’nin abd’deki yayın ortağı cbs ise i̇ran içinden ve dışından kaynaklara atıfta bulunarak, protestolarda öldürülenlerin sayısının yaklaşık 12 bin olduğunu ve rakamın 20 bine ulaşabileceğini açıkladı. (atta kenare/afp) 14/30 14 ocak 2026 - kurtarma çalışanları tayland'ın nakhon ratchasima eyaletinde inşaat vincinin çökmesi sonucu raydan çıkan trenin vagonunun kaldırılmasını izliyor. yetkililer, tayland'da çin destekli bir hızlı tren projesindeki bir vincin bir yolcu treninin üzerine çökerek raydan çıkmasına neden olduğunu, 32 kişinin öldüğünü ve 64 kişinin de yaralandığını söyledi. (lillian suwanrumpha/afp) 15/30 13 ocak 2026 - eğlence severler, makedonya'nın güneybatısındaki vevcani köyünde düzenlenen karnaval alayına katıldı. yaklaşık 1400 yıllık bir geçmişe sahip olan karnaval, her yıl jülyen takvimine göre yeni yıl'ın başlangıcı olan ve makedon ortodoks kilisesi tarafından da kutlanan aziz basil bayramı arifesinde düzenleniyor. karnaval kapsamında kullanılan maskeler, 2025 yılında kuzey makedonya’da ve dünyada yaşanan politik, sosyal ve kültürel gelişmeleri hiciv yoluyla yansıtıyor. büyük bir gizlilik içinde hazırlanan bu maskeler, yalnızca bir kez kullanılıyor ve sonraki yıllara aktarılmıyor. karnavalın son gününde maskelerin yakılmasıysa kötülüklerin geride bırakılması ve toplumsal arınmanın simgesi olarak yorumlanıyor. bu ritüel, vevcani karnavalı’nı yaşayan kültürel miras örneklerinden biri haline getiriyor. (robert atanasovski/afp) 16/30 12 ocak 2026 - halk arasında bobi wine diye bilinen uganda muhalefet lideri ve ulusal birlik platformu (nup) başkan adayı robert kyagulanyi ssentamu'nun bir destekçisi, kampala'da partinin 2026 genel seçimi öncesindeki son mitingi sırasında yüzünü abd bayrağıyla kapatırken sıkılı yumruğunu kaldırıyor. liderliğini yaptığı bir gerilla hareketinin tanzanya'dan da destek alarak başarılı olmasıyla 1986'dan beri uganda'yı yöneten 81 yaşındaki yoweri museveni, cumhurbaşkanlığına bir dönem daha devam etmek istiyor. perşembe düzenlenecek seçimlerde museveni'nin bir kez daha kazanması bekleniyor. uzun iktidarı boyunca göreceli bir istikrar, ekonomik büyüme, eğitimde gelişme ve hiv oranlarında düşüş görülse de muhalefet onu demokrasi karşıtlığıyla suçluyor. (luis tato/afp) 17/30 11 ocak 2026 - fransa'nın başkenti paris'te, i̇ran i̇slam cumhuriyeti'ni kınayan kitlesel gösterileri desteklemek amacıyla eylem düzenlendi. i̇ran'da i̇slam cumhuriyetine karşı üç yıldan uzun süredir düzenlenen en büyük eylemde en az 192 protestocu öldürülürken, yetkililerin gösterileri bastırmak için "katliam" yaptığına dair uyarılar da artıyor. başlangıçta hayat pahalılığına duyulan öfkeyle başlayan protestolar, 1979 devriminden bu yana i̇ran'da yürürlükte olan teokratik sisteme karşı bir harekete dönüştü ve iki haftadır sürüyor. i̇ran cumhurbaşkanı mesud pezeşkiyan, göstericilerin itirazlarını görmezden gelmediklerini, sorunları çözmek için çaba gösterdiklerini söyledi. tahran yönetimi aynı zamanda ülke genelinde internet ve telekomünikasyon kesintisi uyguluyor. (kiran ridley/afp) 18/30 10 ocak 2026 - suriye hükümeti güvenlik güçleri, halep'in şeyh maksud mahallesindeki bir sokakta nöbet tutuyor. bölgedeki çatışmalar günlerdir devam ederken suriye ordusu, mahallede ypg/sdg’ye yönelik yürüttüğü operasyonun tamamlandığını bugün açıkladı. açıklamada sivil halka evlerinde kalma çağrısı yapılarak "çünkü sdg ve pkk terör örgütü unsurları (halkın) arasında saklanmaktadır" dendi. bugün ayrıca sdg tarafından fırlatıldığı düşünülen drone, vali binasını vurdu. saldırıda hayatını kaybeden veya yaralanan olup olmadığına dair henüz bir açıklama yapılmadı. (bakr alkasem / afp) 19/30 9 ocak 2026 - i̇srail ordusunun yerinden edilmiş ailelerin yaşadığı çadır kampını bombalamasının ardından gazze'deki el şati mülteci kampı'ndaki iki filistinli giysi topluyor. ekimde hamas'la ateşkes yapmasına rağmen i̇srail, filistin'e yönelik saldırılarını sürdürüyor. gazze'deki sivil savunma teşkilatı dünkü hava saldırılarında 5'i çocuk en az 13 kişinin öldürüldüğünü duyurdu. i̇srail ise bugünkü açıklamasında "başarısız bir füze" fırlatmasına karşılık olarak "gazze şeridi'nin güney ve kuzeyindeki hamas teröristlerini ve terör altyapısını tam isabetle vurduğunu" savundu. ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana i̇srail'in düzenlenlediği saldırılarda 439 kişinin öldüğü, 1223 kişinin yaralandığı aktarılıyor. (omar al-qattaa/ afp) 20/30 8 ocak 2026 - fransa’da çiftçiler, avrupa birliği’nin güney amerika ülkeleriyle imzalamayı planladığı kapsamlı serbest ticaret anlaşmasını protesto etmek için sabaha karşı paris’e giden yolları ve kentin simge noktalarını trafiğe kapattı. eylemler, mercosur anlaşmasının yanı sıra hükümetin tarım politikalarına yönelik tepkileri de içeriyor. farklı çiftçi sendikalarının çağrısıyla düzenlenen protestolarda, planlanan anlaşmanın mercosur ülkelerinden ab pazarına ucuz gıda girişini artıracağı ve avrupalı üreticileri zor durumda bırakacağı savunuldu. çiftçiler ayrıca hükümetin sığır hastalığıyla mücadelede izlediği politikaya da tepki gösterdi. koordinasyon rurale sendikasının üst düzey yöneticilerinden stephane pelletier, yaptığı açıklamada, "öfkeyle umutsuzluk arasındayız. terk edilmişlik hissi yaşıyoruz; mercosur bunun en somut örneği" dedi. çiftçiler, polis kontrol noktalarını aşarak kente girdi. polis, çatışmadan kaçınarak göstericileri çevreledi. (gonzalo fuentes/reuters) 21/30 7 ocak 2026 - arjantin'in patagonya bölgesindeki şiddetli orman yangınları kontrol altına alınamadı. 700'den fazla yerli ve turist bölgeden tahliye edildi. arjantin'in patagonya bölgesinde pazartesi gününden bu yana etkisini artıran yangınlar, özellikle chubut eyaletine bağlı el hoyo kasabası ile puerto patriada çevresini etkiledi. alevler çok sayıda evi ve işletmeyi küle çevirdi. yangının yüksek sıcaklık, şiddetli rüzgar ve uzun süredir devam eden kuraklık nedeniyle hızla yayıldığı bildirildi. el hoyo belediye başkanı césar salamín, yangının gece boyunca da etkisini sürdürdüğünü belirterek "bize hiç nefes aldırmadı. gece boyu sıcaklık düşmedi, rüzgar dinmedi. ancak sabaha karşı biraz duruldu. aynı anda pek çok cephede mücadele verdik. elimizdeki kaynaklar yetersiz kaldı" dedi. (maxi jonas/reuters) 22/30 6 ocak 2026 - endonezya ulusal arama ve kurtarma ajansı (basarnas) tarafından yayımlanan bu fotoğrafta, endonezya'nın kuzey sulawesi eyaletinin sitaro bölgesini vuran ani sellerin ardından kurtarma ekipleri ve köylüler mağdurları ararken görülüyor. ani sellerde en az 14 kişinin hayatını kaybettiği bildirildi. yetkililer, kayıp kişilerin aranmasına devam edildiğini açıkladı. yerel kurtarma ajansının sözcüsü nuriadin gumeleng, pazartesi sabahı erken saatlerde yağan şiddetli yağmurun, siau tagulandang biaro bölgesinde bulunan siau adasında ani sellere neden olduğunu söyledi. ülke afet hafifletme ajansı sözcüsü abdul muhari yaptığı açıklamada, ani sellerin ardından en az 444 kişinin yerel okullara ve kiliselere tahliye edildiğini belirtti. (basarnas/ap) 23/30 5 ocak 2025 - toyosu balık pazarındaki yeni yıl müzayedesinin ardından, tokyo'daki "sushizanmai" suşi restoranında bir çalışan, 243 kilogramlık bir mavi yüzgeçli ton balığının başını kaldırıyor. japon bir suşi girişimcisi, tokyo'nun ana balık pazarında düzenlenen yıllık prestijli yeni yıl müzayedesinde, dev bir mavi yüzgeçli ton balığı için 3,2 milyon dolar ödeyerek, önceki tüm zamanların en yüksek fiyat rekorunu kırdı. suşi ve sashimiye olan yoğun talep nedeniyle pasifik mavi yüzgeçli ton balığı geçmişte iklim değişikliği ve aşırı avlanma yüzünden tehdit altındaki türler arasında yer almıştı. ancak son yıllarda uygulanan koruma önlemleri sayesinde stokların toparlanma sürecine girdiği belirtiliyor. (yuichi yamazaki/afp) 24/30 4 ocak 2026 - abd'li kayakçı nina o'brien, fis alp disiplini dünya kupası'nın slovenya'da düzenlenen ayağında kadınlar slalom kategorisinde yarışırken. geçen yıl ekimde 60. kez başlayan dünya kupası, bu yıl martta sona erecek. alp disiplini dahil fis bünyesinde düzenlenen diğer kış sporları eurosport kanallarından izlenebiliyor. (jure makovec/afp) 25/30 3 ocak 2026 - venezuela'nın başkenti karakas'ta patlama sesleri ve uçakların gürültüsünü duyan halk sokakta koşuyor. abd başkanı donald trump aylardır süren tehditlerin ardından bugün erken saatlerde venezuela'nın çeşitli yerlerine saldırı başlattı. yerel saatle gece 2 sularında başlayan saldırıların ardından ülkede ohal ilan edildi. sonraki saatlerde trump, venezuela devlet başkanı nicolas maduro ve eşininin yakalanarak ülkeden çıkarıldığını duyurdu. trump, güney amerika ülkesini uyuşturucu nedeniyle hedef aldığını savunurken, maduro asıl hedefin petrol rezervleri olduğunu söylüyor. (matias delacroix/ap) 26/30 2 ocak 2026 - angelina jolie, mısır'ın refah sınır kapısı'nda kızılay çalışanlarıyla konuşuyor. amerikalı oyuncu ve eski bm özel elçisi jolie, mısır'a nakledilen yaralı filistinlilerin durumunu görmek ve harap olmuş bölgeye yapılan yardım teslimatlarını incelemek üzere bu ziyareti gerçekleştirdi. ünlü oyuncu, sınır hattındaki temaslarının yanı sıra el-ariş genel hastanesi'ne giderek tıbbi hizmetleri inceledi. ziyaret sırasında sağlık personelinin hasta kabul süreçleri ve tedavi çalışmaları hakkında da bilgi aldı. jolie, "çalışanlara ve gönüllülere gösterdikleri çaba ve emekleri için teşekkür ederek" bölgeden ayrıldı. (mohamed arafat/ap) 27/30 1 ocak 2026 - i̇sviçre'nin crans-montana kayak merkezindeki patlamanın ardından kurtarma ekipleri çalışıyor. ülkenin kuzeyindeki kayak merkezinde le constellation adlı barda yeni yılın ilk saatlerinde çıkan yangında onlarca kişinin hayatını kaybettiği, yaklaşık 100 kişininse yaralandığı bildirildi. reuters'a göre i̇talya dışişleri bakanlığı, i̇sviçre polisinden alınan bilgilere göre yaklaşık 40 kişinin öldüğünü söylese de i̇sviçreli yetkililer net bir rakam vermedi. başlangıçta patlama olarak bildirilen yangının nedeni belirsizliğini koruyor ancak yetkililer, bunun bir saldırıdan ziyade kaza gibi göründüğünü belirtiyor. bfm tv'ye konuşan iki tanık yangının, üzerinde maytap olan şampanya şişelerinin ahşap tavana çok yakın taşınması sonucu başladığını söyledi. (maxime schmid / afp) 28/30 31 aralık 2025 - sidney'de yılbaşı kutlamalarında sidney liman köprüsü ve sydney opera binası üzerinde gece yarısı gökyüzünü havai fişekler aydınlattı. avustralya tsi̇ 16.00 itibarıyla yeni yıla merhaba dedi. dünyada yılbaşı ilk olarak samoa ile kiribati'ye bağlı kiritimati adası'nda kutlandı. avustralya'nın ardından sırasıyla japonya, tayvan, çin ve rusya yeni yıla girecek ülkeler arasında yer alıyor. (saeed khan/afp) 29/30 30 aralık 2025 - peru'nun cusco bölgesindeki pampacahua'da, 30 aralık 2025 tarihinde, machu picchu ile ollantaytambo'yu birbirine bağlayan güzergahta iki tren kafa kafaya çarpıştı. yetkililer, peru'nun güneydoğusundaki machu picchu'ya giden güzergahta iki turist treni arasında meydana gelen çarpışmada en az bir kişinin öldüğünü ve 40 kişinin yaralandığını bildirdi. yaralılardan yaklaşık 20’sinin durumunun ciddi olduğunu belirtti. yaralananlar arasında yabancı turistlerin de bulunduğu aktarıldı. peru polisi, ağırlıklı olarak turistleri taşıyan trenler arasındaki çarpışmaya ilişkin soruşturma başlattı. (carolina paucar/afp) 30/30 29 aralık 2025 - gazze şeridi'nin merkezindeki bureyc mülteci kampında yerinden edilmiş bir filistinli kız çocuk. i̇srail ordusu, bureyc'in doğu bölgelerine hava saldırısı gerçekleştirdi. refah kentinin doğu bölgeleri topçu atışlarıyla vurulurken, gazze kentinin doğusu da hedef alındı. gazze şeridi'nde 10 ekim'de yürürlüğe giren ateşkes anlaşmasını hemen her gün ihlal eden i̇srail ordusu, filistinlilere yönelik saldırılarına devam ediyor. gazze'deki hükümetin verilerine göre, ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana düzenlenen saldırılarda, 418 sivil yaşamını yitirdi 1141 kişi yaralandı. gazze sivil savunma müdürlüğü sözcüsü mahmud basal, yaptığı yazılı açıklamada, i̇srail'in gazze şeridi'ne yönelik saldırıları sonucu evlerini kaybeden filistinlilerin zorlu kış şartlarına dikkati çekti. bölgedeki dondurucu hava dalgası nedeniyle gazze şeridi'nde bu ay 25 filistinlinin hayatını kaybettiğini aktaran basal, bunlar arasında 6 çocuğun olduğunu belirtti. (eyad bala/afp) i̇slam şehir tasavvuru ve insan ölçeği i̇slam medeniyetinin şehir anlayışı incelendiğinde merkezde insanın yer aldığı görülmektedir. klasik i̇slam şehirleri yalnızca ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı alanlar değildir. cami, çarşı, mahalle, vakıf ve aile kurumları birlikte düşünüldüğünde şehir bir yaşam organizması olarak tasarlanmıştır. burada dikkat çekici olan husus, büyüklükten çok dengeye verilen önemdir. şehir üretim yapmalı, ticaret geliştirmeli ve kültürel faaliyetlere ev sahipliği yapmalıdır; ancak bütün bunlar insanın ahlaki ve sosyal ihtiyaçlarını ortadan kaldırmamalıdır. mahalleler bu nedenle yalnızca konut bölgeleri değil, aynı zamanda dayanışma ağlarının merkezleri olarak işlev görmüştür. vakıf sistemi bu yapının önemli parçalarından biridir. eğitimden sağlığa, su hizmetlerinden yoksul yardımına kadar birçok faaliyet merkezi devlet aygıtından bağımsız olarak yerel ölçekte örgütlenmiştir. böylece şehir büyüse bile insanın gündelik hayatı daha küçük ölçekli topluluklar içinde devam edebilmiştir. bu yaklaşım günümüz açısından önemli bir hatırlatma yapmaktadır. şehirlerin başarısı gökdelen sayısıyla, alışveriş merkezi büyüklüğüyle veya nüfus miktarıyla ölçülemez. şehir, insanın kendisini ait hissedebildiği ölçüde başarılıdır. aidiyet duygusunun kaybolduğu yerde ekonomik büyüklük tek başına anlam taşımaz. modern metropollerin açmazı sanayi devrimi'nden sonra şehirler ekonomik verimlilik mantığıyla büyümüştür. fabrikalar, limanlar, finans merkezleri ve ulaşım ağları milyonlarca insanı belirli merkezlerde toplamıştır. bu süreç büyük üretim kapasitesi yaratmış; ancak aynı zamanda yeni sorunlar da üretmiştir. bugün dünyanın birçok büyük şehri benzer problemler yaşamaktadır: trafik, konut krizi, çevresel bozulma, yalnızlık, ruh sağlığı sorunları ve toplumsal yabancılaşma. bu sorunların önemli bir kısmı teknik eksikliklerden değil, ölçek probleminden kaynaklanmaktadır. şehirler büyüdükçe yönetim maliyetleri artmakta, sosyal bağlar zayıflamakta ve birey kendisini devasa bir mekanizmanın küçük bir parçası olarak hissetmektedir. ekoloji burada yeniden yol gösterici olmaktadır. doğadaki başarılı sistemler çoğu zaman merkezileşerek değil, çok merkezli yapılar oluşturarak büyürler. ormanlar tek bir ağaçtan oluşmaz. arı kolonileri tek bir noktadan yönetilmez. ekosistemler farklı alt sistemlerin dengesi üzerine kuruludur. benzer şekilde şehirlerin geleceği de tek merkezli dev metropollerden çok, birbirine bağlı çok merkezli yerleşim ağlarında aranabilir. yüz binlerce kişilik şehirlerin ulaşım ağlarıyla birbirine bağlandığı, ancak günlük yaşamın mahalle ve semt ölçeğinde sürdüğü modeller hem ekolojik hem psikolojik açıdan daha sürdürülebilir görünmektedir. sonuç: şehir bir mühendislik problemi değil, habitat meselesidir şehir meselesi çoğu zaman yollar, binalar, altyapı sistemleri ve ekonomik göstergeler üzerinden tartışılmaktadır. oysa insanın yaşadığı çevreyi anlamak için daha geniş bir çerçeveye ihtiyaç vardır. i̇nsan bir habitat içerisinde yaşamaktadır ve bu habitatın sınırları yalnızca fiziksel kaynaklarla belirlenmemektedir. psikolojik ihtiyaçlar, sosyal ilişkiler, kültürel aidiyet ve ahlaki düzen de aynı ölçüde önem taşımaktadır. ekoloji bize her habitatın bir taşıma kapasitesi olduğunu göstermektedir. psikoloji, insanın kişisel alan ve sosyal ilişki sınırlarına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. antropoloji, insanın küçük ölçekli topluluklar içinde evrimleştiğini hatırlatmaktadır. şehircilik ise bütün bu bilgileri mekâna dönüştürmek zorundadır. bu nedenle geleceğin şehirlerini planlarken temel soru şu olmalıdır: bir alana kaç insan sığdırabiliriz değil, insanların hangi ölçekte sağlıklı, güvenli ve anlamlı bir hayat kurmalarını sağlayabiliriz? gerçek anlamda yaşanabilir şehir, nüfusun en fazla olduğu şehir değildir. yaşanabilir şehir; insanın doğayla bağını koruyabildiği, komşularını tanıyabildiği, yalnız kalabildiği kadar birlikte yaşayabildiği, ekonomik faaliyet ile toplumsal dayanışmayı aynı mekânda buluşturabildiği şehirdir. ekolojik denge, psikolojik sağlık, sosyal aidiyet ve adalet ilkeleri bir araya gelmediği sürece büyüyen şehirler gelişebilir; fakat olgunlaşamaz. i̇nsan ölçeğini kaybeden şehirler sonunda insanı da kaybetmeye başlar. (devam edecek...) *bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve independent türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. hasan köse hasan köse independent türkçe için yazdı hasan köse salı, temmuz 14, 2026 - 10:00 main image: <p>i̇stanbul gibi milyonlarca insanın yaşadığı metropoller, ekonomik ve sosyal fırsatlar sunarken insan ölçeği, psikolojik sağlık ve ekolojik denge açısından yeni soruları da beraberinde getiriyor / fotoğraf: reuters</p> türki̇ye'den sesler related nodes: en yüce yaratıcıya inanmak tevhit için yeterli değildir type: news seo title: habitat, adalet ve insan ölçeği: ekolojik taşıma kapasitesinden islam şehir tasavvuruna ve modern metropollerin eleştirisine doğru (1) copyright independentturkish:.