Yarasalar ve balinalar gibi bazı hayvanlar, çevrelerini algılamak için ekolokasyon adı verilen özel bir yöntem kullanıyor. Bu canlılar ses çıkarıyor, ardından geri dönen yankıları yorumlayarak etraflarındaki nesneleri ve engelleri tespit edebiliyor.

Yeni çalışmalar, insanların da benzer bir beceriyi sanılandan daha kısa sürede öğrenebildiğini gösteriyor. Üstelik bu süreç, beynin duyusal bölgelerinde ölçülebilir değişimlere yol açıyor.

Birleşik Krallık’taki Durham Üniversitesi araştırmacıları tarafından 2021’de PLOS One dergisinde yayımlanan bir çalışmada, görme engelli ve gören katılımcıların 10 haftalık eğitimle ağızdan çıkarılan tıklama seslerini kullanarak ekolokasyon öğrenebildiği gösterildi.

Bu yöntem, görme kaybı yaşayan bazı kişiler tarafından halihazırda kullanılıyor. Bazıları ağızla çıkarılan tıklama seslerinden, bazıları ise bastonun yere temasından doğan seslerden yararlanarak çevredeki nesnelerin konumunu anlamaya çalışıyor.

Araştırma, bu becerinin yalnızca özel bir yetenek olmadığını; düzenli eğitimle daha geniş bir insan grubunda geliştirilebileceğini ortaya koydu.

Beynin Görme Bölgesi Sese Tepki Vermeye Başlıyor

Aynı araştırma ekibinden bazı bilim insanları, daha sonra yayımlanan bir takip çalışmasında bu eğitimin beyin üzerindeki etkilerini inceledi. Cerebral Cortex dergisinde yayımlanan çalışmada 26 katılımcının beyin taramaları değerlendirildi.

Araştırmacılar özellikle iki bölgeye odaklandı: görsel bilgileri işleyen birincil görme korteksi V1 ve sesleri işleyen birincil işitsel korteks A1.

Sonuçlar dikkat çekiciydi. Hem görme engelli hem de gören katılımcılarda, ekolokasyon eğitimi sonrasında V1 bölgesinin ses yankılarına karşı hassasiyet geliştirdiği görüldü. Başka bir deyişle, normalde görsel bilgiyle ilişkilendirilen beyin bölgesi, yankı temelli ses bilgisini de işlemeye başladı.

Yetişkin Beyni Sanılandan Daha Esnek

Araştırmacılar, bu bulgunun yetişkin insan beyninin duyusal uyum yeteneği açısından önemli olduğunu belirtiyor. Daha önce beynin bu tür değişimleri genellikle daha üst düzey duyusal alanlarda gösterdiği düşünülüyordu.

Yeni bulgular ise birincil duyusal bölgelerin de farklı duyulardan gelen bilgileri işlemeye uyum sağlayabildiğini gösteriyor. Üstelik bu değişim, yalnızca uzun süreli görme kaybı yaşayan kişilerde değil, gören yetişkinlerde de ortaya çıkabiliyor.

Bu durum, ekolokasyon öğrenmenin yalnızca görme engelli bireyler için değil, genel olarak insan beyninin esnekliğini anlamak için de önemli olduğunu gösteriyor.

Balinalar ve Yunuslar da İpucu Veriyor

Ekolokasyonun beyin üzerindeki etkilerini anlamak için yalnızca insanlar incelenmiyor. ABD ve Birleşik Krallık’tan araştırmacılar, 2025’te PLOS One dergisinde yayımlanan başka bir çalışmada yunuslar ve balenli balinaların beyin yapılarını karşılaştırdı.

Araştırmada ekolokasyon yapabilen üç yunus ile ekolokasyon yapamayan, ancak karanlık sularda yön bulmak için güçlü işitme duyusuna güvenen bir balenli balina incelendi.

Sonuçlar bazı benzerlikler gösterse de yunuslarda beyincikle bağlantılı özel bir sinir yolunun belirgin biçimde daha güçlü olduğu görüldü.

Woods Hole Oceanographic Institution’dan biyolog Peter Tyack, beyinciğin uzun süre yalnızca denge ve hareket kontrolüyle ilişkilendirildiğini, ancak yeni bulguların bu bölgenin duyusal ve motor bilgileri birleştirmede de önemli rol oynadığını gösterdiğini belirtiyor.

Ekolokasyonun Sırları Yeni Yeni Çözülüyor

Yunuslarda ekolokasyonla ilişkili uyumların, beklendiği gibi yalnızca işitme ya da görme bölgelerinde değil; dokunma duyusuyla daha yakından bağlantılı beyin alanlarında da görülebileceği düşünülüyor. Bu da ekolokasyonun beyinde sanılandan daha karmaşık bir ağ üzerinden işlendiğini gösteriyor.

New College of Florida’dan deniz bilimci Peter Cook, gelişen teknolojiler sayesinde bu gizemli sinir sistemlerinin artık daha ayrıntılı biçimde incelenebildiğini belirtiyor.

İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalar ise yetişkin beyninin kısa sürede yeni duyusal becerilere uyum sağlayabileceğini ortaya koyuyor. Ekolokasyon, yalnızca hayvanların karanlıkta yön bulma yöntemi değil; aynı zamanda insan beyninin sınırlarını anlamak için de önemli bir araştırma alanı hâline geliyor.

İlginizi Çekebilir: Bilim İnsanları ‘Yaşamın Sınırlarına Yaklaşan’ Yapay Bir Hücre Yarattı

The Morning Show 5. sezon hakkındaki beklentilerinizi yorumlarda veya Kayıp Rıhtım Forum’da paylaşabilir, bilim dünyasından yeni haberler için bizleri Google News ve WhatsApp üzerinden takip edebilirsiniz.

Bu yazı İnsan Beyninin Yalnızca 10 Haftada Yeni Bir ‘Duyu’ Geliştirebildiği Keşfedildi ilk olarak şu sitede yayımlanmıştır: Kayıp Rıhtım. Yazının kaynağı bu sitedir.