Futbol ekonomisinin görünen yüzünde yayın gelirleri, sponsorluk anlaşmaları, bilet satışları ve milyonlarca euroluk transferler var.

Görünmeyen yüzünde ise stadyumların kirası, çim bakımı, elektrik ve su faturaları, güvenlik, personel ve onarım giderleri duruyor.

Bu giderleri kimin karşıladığı sorusunun yanıtı, kulüpten kulübe ve kentten kente değişiyor.

Sayıştay’ın belediyeler ile Gençlik ve Spor Bakanlığına yönelik denetimleri, profesyonel futbolun bazı işletme maliyetlerinin doğrudan ya da dolaylı biçimde kamu bütçelerine bırakıldığını gösteriyor.

Ortada ülke genelindeki bütün stadyumları kapsayan, hangi kulübün hangi tesisi hangi bedelle kullandığını ve faturaların ne kadarının kamu tarafından ödendiğini gösteren güncel bir tablo bulunmuyor.

Denetim raporlarına yansıyan örnekler ise kamunun üstlendiği maliyetin yalnızca küçük bir bölümü.

BUCA’DA PROTOKOL VAR, TAHSİLAT YOK

Sayıştay’ın Buca Belediyesi hakkındaki 2024 yılı denetimi, kamuya ait bir stadyumun profesyonel futbol kulübünün kullanımına bırakılmasının belediye bütçesine nasıl yansıdığını ortaya koydu.

Rapora göre belediye, Bucaspor 1928’in sahibi konumundaki anonim şirketle yaptığı protokol aracılığıyla Spor Vadisi Arena Stadı’nı kulübün kullanımına verdi.

Protokolde belediyeye net maç hasılatının yüzde 18’inin ödenmesi öngörüldü. Ancak denetimde, bu gelir için herhangi bir tahakkuk ve tahsilat kaydına ulaşılamadı.

TOPLAM GİDER 1 MİLYON 179 BİN LİRA

Gelir elde edemeyen belediye, stadyumun giderlerini karşılamayı sürdürdü. Belediyenin 2024 yılında yaptığı harcamaların 662 bin 278 lirası bakım ve onarıma, 364 bin 961 lirası elektriğe, 138 bin 945 lirası suya ve 13 bin 205 lirası doğalgaza gitti. Toplam gider 1 milyon 179 bin 390 liraya ulaştı.

Bakım giderleri arasında 618 bin lirayı aşan çim gübresi alımı, skorboard tamiri ve çim biçme araçlarının parça giderleri de bulunuyor.

Üstelik bu tutara stadyumda görevlendirilen beş belediye personelinin ücretleri dahil değil. Dolayısıyla tesisin belediye bütçesine gerçek maliyeti raporda görülen rakamdan daha yüksek.

AYKIRI UYGULAMA DEVAM ETTİ

Belediye, denetim sırasında ilgili şirkete ödeme yapılması için yazı gönderildiğini ve gerekli işlemlerin başlatıldığını bildirdi.

Belediye Meclisinin stadyumun vergi borçlarına karşılık Hazine’ye devredilmesine karar verdiği de savunmada yer aldı. Ancak Sayıştay, 2024 yılı sonu itibarıyla devir işleminin tamamlanmadığını ve aykırı uygulamanın sürdüğünü belirtti.

Denetçilere göre kullanımın kiralama olarak kabul edilmesi halinde 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerinin uygulanması, alınacak bedelin de belediyenin üstlendiği maliyetleri karşılaması gerekiyordu.

Aksi durumda kamu kaynağı, profesyonel kulübe dolaylı biçimde aktarılmış oluyordu. Ayrıntılar Sayıştay’ın Buca Belediyesi 2024 denetim raporunda yer aldı.

KONYA’DA 42,7 MİLYON LİRALIK FARK

Benzer ancak çok daha yüksek maliyetli bir tablo Konya’da ortaya çıktı. Sürecin başlangıcı 2011 yılına uzanıyor.

Eski stadyum arazisinin belediyeye devredilmesi karşılığında UEFA standartlarında yeni bir stadyum ve spor kompleksleri yapılmasını öngören protokolün ardından yeni stat 2014 yılında tamamlandı.

Stadyumun mülkiyeti 2018 yılında Konya Gençlik ve Spor İl Müdürlüğüne geçirildi. Ancak tesisi kullanmayı sürdüren Konya Büyükşehir Belediyesi, bu kez İl Müdürlüğüne kira ödemeye başladı.

Sayıştay hesabına göre belediyenin 2018-2023 dönemindeki stadyum kira gideri 11 milyon 727 bin 650 lirayı buldu.

Son beş yılda yapılan bakım ve onarım harcamaları ise 32 milyon 214 bin 63 liraya ulaştı. Böylece toplam maliyet 43 milyon 941 bin 713 lira oldu.

Buna karşılık belediyenin profesyonel kulübe kiralanan büro, restoran, büfe ve reklam alanlarından sağladığı toplam gelir yalnızca 1 milyon 201 bin 960 lirada kaldı.

DOLAYLI KAYNAK AKTARIMI

Gider ile gelir arasındaki 42 milyon 739 bin 753 liralık fark, Sayıştay tarafından profesyonel spor kulübüne dolaylı kaynak aktarımı olarak değerlendirildi.

Raporda maç başına belirlenen ücretlerin de 2014’te 5 bin, 2019’da 2 bin, 2023’te ise 15 bin lira olduğu belirtildi. Buna karşın maç ücretlerine ilişkin tahakkuk kayıtlarının bulunamadığı ve gelir elde edilmediği tespit edildi.

Konya Büyükşehir Belediyesi, stadyumun yalnızca bir profesyonel takım tarafından kullanılmadığını milli maçlara, alt lig karşılaşmalarına, spor etkinliklerine ve kutlamalara da ev sahipliği yaptığını savundu.

Sayıştay ise eleştirinin stadyumun yalnızca bir kulüp tarafından kullanılmasıyla ilgili olmadığını vurguladı. Denetimin odağında, belediyenin yaptığı harcama ile profesyonel kulüpten elde ettiği gelir arasındaki açık orantısızlık vardı.

Denetim raporunda kulübün adı açıklanmadı. Bulgular Konya Büyükşehir Belediyesi 2023 denetim raporuna yansıdı.

DÖRT TESİS, FATURALAR VE NAKİT YARDIM

Nazilli Belediyesi hakkındaki 2023 yılı denetimi, kamu desteğinin yalnızca stadyumlarla sınırlı olmadığını gösterdi.

Aralarında kamp binası ve antrenman sahasının bulunduğu Mustafa Kemal Atatürk Tesisleri ile Esat Ergüler, Aydın Toscalı ve Serkan Balcı sahalarının 15 yıllığına Nazilli Belediyespor’un kullanımına bırakıldığı tespit edildi.

Belediye, 2023 yılında bu tesislerin bakım ve genel giderleri için 207 bin 777 lira harcadı. Elektrik, su ve doğalgaz faturalarının toplamı 611 bin 240 liraya ulaştı. Kulübe ayrıca 1 milyon 422 bin lira nakit yardım yapıldı.

Yalnızca bu üç kalemin toplamı 2 milyon 241 bin lirayı geçti. Tesislerin bedelsiz kullanımından doğan kira değeri ise bu hesaplamaya dahil edilmedi.

Sayıştay, profesyonel kulübe sağlanan aynı ve nakdi desteğin mevzuata aykırı olduğu değerlendirmesinde bulundu. Üstelik aynı uygulamanın bir önceki yılın denetiminde de tespit edildiği, buna rağmen 2023 yılında sürdüğü belirtildi. Bulgular Nazilli Belediyesi 2023 Sayıştay raporunda yayımlandı.

BELEDİYE BİNASI KULÜBÜN ADRESİ OLDU

Tekirdağ’ın Süleymanpaşa ilçesindeki denetim ise kamuya ait bir taşınmazın profesyonel spor kulübü tarafından fiilen kullanıldığını ortaya çıkardı.

Sayıştay, belediyeye ait binanın Türkiye Futbol Federasyonunun kayıtlarında kulübün resmî adresi olarak gösterildiğini belirledi. Kullanım karşılığında kulüpten ecrimisil istenmediği gibi elektrik ve doğalgaz benzeri giderler de belediye bütçesinden karşılandı.

Raporda toplam maliyet açıklanmadı. Belediye, tespitin ardından çalışma başlatıldığını bildirdi. Sayıştay ise izinsiz kullanımın denetlenmesini ve geçmiş dönem için ecrimisil tahsil edilmesini istedi.

Profesyonel kulübün adı raporda açıklanmadı. Tespit Süleymanpaşa Belediyesi 2024 denetim raporunda yer aldı.

YILLIK 500 LİRAYA SPOR TESİSİ

Kamu taşınmazlarının kullanımındaki bir başka sorun, piyasa değerinden uzak sembolik kiralar. Sayıştay’ın Ödemiş Belediyesine ilişkin 2024 raporunda bazı halı saha ve spor tesislerinin kulüplere yıllık 2 bin 135, bin ve 500 lira gibi bedellerle kiralandığı belirlendi.

Raporda, Ödemiş Saraçoğlu Stadyumu için Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından belediyeye verilen on yıllık kullanım hakkının 10 Ağustos 2020’de sona erdiği de kaydedildi. Buna rağmen belediyenin stadyumdaki bağımsız bölümleri kiraya vermeyi ve gelir toplamayı sürdürdüğü tespit edildi.

Sayıştay, taşınmazların rekabete açık bir yöntemle ve güncel piyasa koşullarına uygun bedellerle kiraya verilmesini istedi.

Ödemiş Belediyesi 2024 raporu, stadyum ekonomisindeki sorunun yalnızca faturalarla değil, mülkiyet ve kiralama yetkisindeki belirsizliklerle de ilişkili olduğunu gösterdi.

BAKANLIĞIN PROTOKOLLERİ DE BİRBİRİNDEN FARKLI

Sorun yalnızca belediyelerle sınırlı değil. Gençlik ve Spor Bakanlığının 2023 yılı Sayıştay denetiminde, il müdürlükleri ile kulüpler arasında yapılan stadyum tahsis protokollerinin ortak giderler konusunda birbirinden farklı hükümler içerdiği belirlendi.

Bazı protokollerde elektrik, su, doğalgaz, çim bakımı ve konuk takımın vereceği zararların karşılanması kulüplerin sorumluluğuna bırakılırken, bazı kentlerde aynı giderler kamu tarafından üstlenildi. Böylece aynı statüdeki kulüpler arasında farklı uygulamalar ortaya çıktı.

Denetimde verilen örneklerden biri Yeni Adana Stadyumu oldu. Stadyumun çim sahasının bakımı için İl Müdürlüğü bütçesinden 3 milyon 886 bin 200 lira ödendi.

Sayıştay, sezonluk tahsislerde çim bakımının öncelikle kulüpler tarafından yapılması, birden fazla kulübün tesisi kullanması halinde giderlerin kullanım oranında paylaştırılması gerektiğini belirtti.

Bakanlıktan ortak giderler, çim bakımı ve hasarların karşılanması konusunda standart bir protokol oluşturması istendi. Bulgular Gençlik ve Spor Bakanlığı 2023 Sayıştay raporunda yer aldı.

AMATÖRE DESTEK VAR, PROFESYONELE AÇIK ÇEK YOK

Sayıştay raporlarında amatör ve profesyonel kulüpler arasında hukuki bir ayrım yapılıyor. Belediye Kanunu, belediyelerin amatör spor kulüplerine belirli sınırlar içinde ayni ve nakdi yardım yapmasına izin veriyor.

Profesyonel kulüpler için ise aynı kapsamda bir destek yetkisi bulunmuyor.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu da kanuni dayanak olmaksızın kamu kaynağından gerçek veya tüzel kişilere menfaat sağlanamayacağını düzenliyor.

Belediyeye ait taşınmazın profesyonel bir kulübe kullandırılması kiralama niteliğindeyse ihale yapılması, kullanım bedelinin belirlenmesi ve alacağın tahsil edilmesi gerekiyor.

Sayıştay’ın yaklaşımına göre belediye; tesisi bedelsiz kullandırıyor, elektrik ve suyu ödüyor, bakım için personel çalıştırıyor, buna karşılık sözleşmede yazan geliri dahi tahsil etmiyorsa ortaya yalnızca idari bir eksiklik çıkmıyor.

Profesyonel futbol işletmesinin maliyetinin kamu bütçesine yüklenmesi söz konusu oluyor.

GERÇEK FATURA BİLİNMİYOR

Denetim raporlarındaki tutarları toplayarak Türkiye genelinde tek bir maliyet rakamına ulaşmak mümkün değil. Buca’daki hesap yalnızca 2024 yılını, Konya’daki hesap 2018-2023 dönemini kapsıyor. Bazı raporlarda personel giderleri hesaba katılmıyor, bazılarında ise harcama tutarı hiç açıklanmıyor.

Stadyumların yapım maliyetleri, yenileme yatırımları, kamu personelinin ücretleri, güvenlik, ulaşım düzenlemeleri ve kullanım bedelinin piyasa değerinin altında tutulmasından doğan gelir kaybı da bu rakamlara dahil değil.

Açıklanan tutarlar ayrıca farklı yıllara ait nominal değerlerden oluşuyor.

NE KADAR HARCANIYOR?

Bu nedenle asıl sorunun yanıtı hâlâ kamuoyundan saklı: Türkiye’de profesyonel futbol kulüplerinin kullandığı stat ve tesisler için merkezi yönetim ile belediyeler yılda ne kadar harcıyor?

Her stadyum için tahsis protokollerinin, kira bedellerinin, elektrik ve su faturalarının, bakım ihalelerinin, görevlendirilen kamu personelinin ve kulüplerden tahsil edilen gelirlerin açıklanması gerekiyor. Bunlar yayımlanmadığı sürece futbolun gerçek kamu maliyeti tribünlerin altında kalmayı sürdürecek.

Turnikelerden geçen seyirci bilet parasını, yayın paketini ve kulüp ürününü ödüyor. Stadyumun ışığını, suyunu ve çimini ise kimi örneklerde bir kez daha vergi mükellefi olarak finanse ediyor.

Sayıştay raporlarının verdiği yanıt açık: Profesyonel futbolun görünmeyen faturasının önemli bir bölümü halkın sırtında.