Haber 7 yazarı Prof. Dr. Zakir AVŞAR'ın yazısı için tıklayınız...

Türkiye NATO Zirvesi’nin hemen akabinde bir başka önemli toplantıya daha ev sahipliği yapacak… COP 31…

Birilerinin umduğu, beklediği ve dünyanın dört bir tarafına şikayet ettiği gibi kudretsiz, dünyadan kopuk bir Türkiye ve siyasal iktidar yok. Küresel sistem içinde saygın, güçlü, itibarlı bir ülke ve lideri Recep Tayyip Erdoğan var…

Yirmi birinci yüzyılın uluslararası sistemi, klasik güvenlik mimarisinin ötesine geçen çok katmanlı krizler tarafından şekillendirilmektedir. Enerji arz güvenliği, su stresi, gıda zincirlerindeki kırılganlık, iklim kaynaklı göç hareketleri ve aşırı hava olaylarının makroekonomik etkileri çevresel meseleler olarak sınıflandırılamayacak ölçüde sistemik sonuçlar üretmektedir.

Bu bağlamda iklim değişikliği, küresel siyasetin çevresel bir alt başlığı olmaktan çıkarak uluslararası düzenin kurucu parametrelerinden biri hâline gelmiştir.

Devletlerin rekabet kapasitesi, diplomatik ağırlığı ve ekonomik dayanıklılığı iklim dönüşümüne uyum sağlayabilme becerileri üzerinden değerlendirilmektedir.

Bu dönüşüm küresel yönetişim mekanizmalarının niteliğini de değiştirmiştir. Devletler sınır aşan risklerin yönetiminde tek taraflı politika araçlarının yetersiz kaldığını tecrübe etmiş ve bunun sonucunda çok taraflı müzakere platformları daha kritik bir rol üstlenmiştir.

Bu platformların en önemlilerinden biri COP, yani Conference of the Parties (Taraflar Konferansı) mekanizmasıdır. COP, uluslararası sözleşmelere taraf devletlerin düzenli aralıklarla bir araya gelerek norm üretimi, yük paylaşımı, finansman tasarımı ve uygulama denetimi gerçekleştirdiği kurumsal karar alma zemini olarak tanımlanabilir.

COP 31’in Türkiye’ye kazandırılması kolay olmadı. Pek çok talipli vardı. En çok isteyen ülkelerden biri de Avustralya idi. Türkiye’nin üstün diplomasisi ile ev sahibi Türkiye oldu. Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanımız Murat Kurum ve elbette “sıfır atık” projesi ile küresel bir etki alanı oluşturan Emine Erdoğan Hanımefendi’nin yoğun, nitelikli ve kararlı çabaları Türkiye’yi iklim konusunda da dünyanın yıldızı haline taşıdı…

Kamuoyunda COP kavramı çoğunlukla Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamındaki iklim zirveleriyle özdeşleşmiştir. Bunun nedeni açıktır: iklim COP’ları, küresel ekonomi üzerinde doğrudan etkili kararların şekillendiği platformlardır.

Karbon piyasaları, emisyon azaltım taahhütleri, yeşil finansman, enerji dönüşümü ve iklim uyum politikaları bu zirvelerde müzakere edilir. 2015 yılında kabul edilen Paris Anlaşması bu müzakerelerin modern uluslararası düzen açısından en kritik çıktılarından biri olarak kabul edilmektedir. Paris sonrası dönemde mesele hedef belirlemekten çok bu hedeflerin finansal ve teknolojik altyapısını inşa etmek hâline gelmiştir.

COP sistemi iklim ile sınırlı değildir. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi ve Nesli Tehlike Altındaki Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme gibi farklı rejimler de COP mekanizması üzerinden işlemektedir.

Bu durum, çağdaş küresel yönetişimin temel karakteristiğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Çevresel krizler artık ekolojik sorunlarla sınırlı değil, ekonomik istikrar, toplumsal güvenlik ve jeopolitik güç dağılımını etkileyen stratejik değişkenlerdir.

Bu bağlam içinde COP31’in Türkiye’de düzenlenecek olması sıradan bir ev sahipliği başarısının ötesinde değerlendirilmelidir. COP31 Türkiye için iklim diplomasisi ile jeopolitik konumlanmanın kesiştiği nadir fırsatlardan birini temsil etmektedir. Çünkü iklim zirveleri, günümüzde çevre politikalarının tartışıldığı forumlar olmaktan çıkmış, sermaye akışlarının yön değiştirdiği, teknoloji ortaklıklarının kurulduğu ve yeni ekonomik bloklaşmaların şekillendiği güç merkezlerine dönüşmüştür.

COP31’in Türkiye’de gerçekleştirilmesi küresel iklim yönetişiminin merkezinde geçici fakat son derece görünür bir pozisyon sağlayacaktır. Bu görünürlük sembolik prestijden ibaret değildir. Uluslararası sistemde görünürlük çoğu zaman gündem kurma kapasitesini de beraberinde getirir. Gündem kurabilen aktörler normların oluşum sürecine etki eder, normları etkileyen aktörler ise sermaye, teknoloji ve ticaret akışlarının yönünü belirleme avantajı kazanır.

Türkiye’nin burada sahip olduğu stratejik avantaj coğrafi konumunun ötesinde hibrit ekonomik karakteridir. Türkiye bir yandan gelişmekte olan bir ekonomi olarak büyüme, sanayileşme ve enerji talebi baskılarıyla karşı karşıyadır diğer yandan Avrupa üretim sistemlerine entegre olmuş sanayi kapasitesi nedeniyle düşük karbonlu dönüşüm baskısını doğrudan hissetmektedir. Bu ikili yapı Türkiye’yi gelişmiş ekonomiler ile yükselen ekonomiler arasında benzersiz bir arabulucu konumuna taşımaktadır.

Önümüzdeki on yılın en kritik jeoekonomik rekabet alanlarından biri enerji dönüşümü olacaktır. Fosil yakıt temelli büyüme modeli ekonomik rasyonalite bakımından giderek daha maliyetli hâle gelmektedir. Karbon fiyatlaması, sınırda karbon düzenlemeleri ve sürdürülebilir finans standartları sanayi üretiminin maliyet yapısını köklü biçimde dönüştürmektedir. Özellikle AB tarafından geliştirilen karbon düzenlemeleri, Avrupa ile yoğun ticaret yapan ülkeler için doğrudan rekabet baskısı yaratmaktadır.

Türkiye açısından mesele çevre politikasından çok sanayi politikasına dönüşmüş durumdadır. İhracatın karbon yoğunluğu önümüzdeki yıllarda ticaret erişimini belirleyen temel unsurlardan biri olacaktır. Bu nedenle COP31 Türkiye için bir prestij organizasyonu değil, sanayi dönüşümünü hızlandırabilecek stratejik kaldıraç işlevi görebilir.

Yeşil finansman boyutu bu dönüşümün merkezindedir. Dünya ekonomisinde temiz enerji, depolama teknolojileri, hidrojen, batarya sistemleri, akıllı şebekeler ve karbon azaltım teknolojilerine yönelik yatırım hacmi trilyon dolar ölçeğine ulaşmıştır. Küresel sermaye salt kârlılık aramamakta, düzenleyici riskleri, karbon yükümlülüklerini ve sürdürülebilirlik metriklerini de fiyatlamaktadır. COP31 Türkiye’nin bu sermaye ile daha güçlü temas kurabileceği kritik bir platform sunacaktır.

Türkiye’nin yenilenebilir enerji kapasitesi bu noktada dikkat çekicidir. Güneş ve rüzgâr potansiyeli yüksek olan ülke jeotermal enerji alanında bölgesel ölçekte güçlü bir konuma sahiptir. Enerji depolama teknolojileri, şebeke esnekliği ve elektrifikasyon yatırımlarıyla desteklenecek bir dönüşüm, enerji ithalat bağımlılığını azaltarak makroekonomik kırılganlıkları hafifletebilir. Bu durum cari açık dinamiklerinden enflasyon baskılarına kadar geniş bir ekonomik etki alanı yaratır.

Bunun ötesinde COP31’in en az tartışılan fakat en stratejik sonucu bilgi ekonomisi üzerinde ortaya çıkabilir. İklim dönüşümü bilimsel kapasite gerektiren bir yapısal değişimdir. Atmosfer modellemesi, karbon muhasebesi, batarya kimyası, malzeme bilimi, enerji optimizasyonu ve iklim dirençli şehir tasarımı gibi alanlarda bilgi üretimi, geleceğin ekonomik gücünü belirleyecektir. Bu nedenle COP31 Türk üniversiteleri, araştırma merkezleri ve teknoloji girişimleri için küresel Ar-Ge ağlarına daha güçlü entegrasyon fırsatı sunmaktadır.

Türkiye’nin COP31’den elde edeceği en büyük kazanç kurumsal kapasite dönüşümünde oluşacaktır. İklim politikaları, bakanlıklar arası koordinasyon, veri üretimi, regülasyon tasarımı ve uzun vadeli planlama becerisi gerektirir. Bu süreç, devlet kapasitesini daha sofistike hâle getiren bir öğrenme mekanizması da üretir. COP31 hazırlıkları sırasında oluşacak teknik bilgi birikimi kamu kurumlarının politika üretme kalitesini yükseltebilir.

COP31’in çerçevelenmesi Türkiye’nin kalkınma vizyonunu yeşil sanayi, temiz teknoloji ve dirençli ekonomi ekseninde olduğu takdirde sonuçları çok derin olacaktır. İklim çağında güç klasik sanayi kapasitesi ile ölçülmeyecektir. Yeni güç parametreleri düşük karbon yoğunluğu, temiz enerji kapasitesi, teknolojik inovasyon hızı ve sistem dayanıklılığıdır.

COP31 Türkiye için diplomatik bir etkinlikten çok daha fazlasını ifade etmektedir. Zirve, Türkiye’nin jeopolitik konumunu iklim diplomasisiyle tahkim etme, ekonomik dönüşümünü hızlandırma, küresel sermaye ve teknoloji akışlarından daha güçlü pay alma fırsatı sunacaktır.

Önümüzdeki dönemde asıl mesele COP31’e ev sahipliği yapmak değil COP31’i Türkiye’nin uzun vadeli stratejik dönüşümünün katalizörüne dönüştürebilmektir. Eğer bu başarı sağlanabilirse COP31 geriye dönüp bakıldığında Türkiye’nin yeşil dönüşüm tarihinde belirleyici bir eşik olarak hatırlanacaktır.