Tarımsal üretimin giderek daha fazla dışa bağımlı hale geldiği, artan maliyetlerin üretimi tehdit ettiği, çiftçinin üretimden koptuğu, tüketicinin gıdaya her geçen gün daha pahalıya ulaştığı, yıllık gıda enflasyonun yüzde 35,4 ile genel enflasyonun da üzerinde seyrettiği bir dönemde Türkiye gıda ihracatçısı ülkeler ligine giriyor.

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) verilerine göre Türkiye 2024 yılında 31,4 milyar dolarlık ihracatla dünyanın 14’üncü büyük tarım-gıda ihracatçısı oldu.

Dünyanın en büyük 30 gıda ihracatçısı ülkesi, yaklaşık 1,5 trilyon dolarlık küresel tarım ihracatının yüzde 80’inden fazlasını gerçekleştiriyor.

İlk 10 ülkenin payı ise dünya toplamının yarısına ulaşıyor. Bu tablo, küresel gıda ticaretinin belirli ülkelerde yoğunlaştığını ve uluslararası gıda arzının bu sınırlı sayıdaki ülkeye bağlı olduğunu gösteriyor. Türkiye’nin yüzde 2,1 pay elde ettiği küresel ihracat liginin başını iseABD, Brezilya, Çin, Kanada ve Meksika çekiyor.

Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu’nun (TGDF) TÜİK verilerinden derlediği bilgilere göre, 2026 yılı Mayıs itibarıyla tarım, gıda ve içecek sektörünün ihracatı 11,64 milyar dolara çıktı. Bu dönemde yapılan ithalat ise 11,34 milyar dolar oldu.

Sektörün en çok ihracat gerçekleştirdiği ülkeler arasında ilk üç Irak, Almanya ve Rusya oldu. En fazla ihracatın 1,964 milyar dolar ile Yaş Meyve/Sebze sektöründe yapıldığı görüldü.

Bunu sırasıyla Şekerli Mamuller sektörü, Sert Kabuklu Meyveler sektörü izledi. Yaş Meyve/Sebze sektörünün toplam ihracat içindeki payı yüzde 19,92, Şekerli Mamuller sektörünün yüzde 12,59, Sert Kabuklu Meyveler sektörünün yüzde 12,38 oldu.

HAMMADDEDE DIŞA BAĞIMLI

RTE Üniversitesi’nden Doç. Dr. Elif Karaçimen, Türkiye’nin tarımsal hammaddede büyük ölçüde dışa bağımlı hale gelirken bu ürünleri işleyerek küresel piyasalara sunan bir yapıya doğru evrildiğine dikkat çekiyor. Karaçimen, “Bu durum ilk bakışta bir başarı hikâyesi gibi okunuyor. Oysa aynı dönemde ülke, tarımsal hammaddede giderek daha fazla dışa bağımlı hale geliyor. Bu çelişkiyi anlamak için tarım ile gıda sanayisini birbirinden ayırmak gerekiyor” diyor.

Türkiye’nin buğday, mısır, soya ve yağlı tohumlar gibi temel hammaddelerde giderek daha fazla ithalata bağımlı hale geldiğine dikkati çeken Karaçimen, “Gördüğümüz başarı, büyük ölçüde tarımsal kendine yeterlilikten değil, Türkiye’nin ithal hammaddeye dayalı bölgesel bir işleme ve ihracat merkezine dönüşmesinden kaynaklanıyor” dedi.

ÜÇTE BİRİ DAHİLDE İŞLEME

Gıda ihracatında önemli araçlardan biri dahilde işleme rejimi (DİR) olarak öne çıkıyor. Buna göre ihraç edilecek üründe kullanılmak üzere hammaddenin gümrük vergisi ödenmeden ithal edilmesine imkân veriliyor. İktidar tarafından buğday ithalatını gerekçelendirirken “buğday ithal edip makarna ya da un ihraç ediyoruz” olarak açıklanan bu mekanizma yağlı tohumlar ve bitkisel yağ, yem, şekerleme ve farklı işlenmiş gıda kollarında da yaşanıyor. Kolay İhracat Platformu’nun sektörel verilerine göre 2025’te tarım ve gıda ürünleri ihracatının yaklaşık üçte biri DİR kapsamında gerçekleşti.

Karaçimen’e göre katma değerin bir kısmının Türkiye’de yaratıldığı doğru ancak üretimin ilk ve en kritik halkası giderek dışarıya taşınıyor. Bu modelin farklı ülkelerde de örnekleri olduğunu dikkat çeken Karaçimen, Türkiye açısından durumun farklı olduğuna vurgu yapıyor:

“Hollanda ve Belçika gibi ülkeler, büyük limanları, lojistik ağları ve gelişmiş gıda sanayileri sayesinde ithal tarımsal ürünleri işleyip yeniden ihraç ediyor. Fakat Türkiye açısından kritik fark şu: İşleme ve ihracat kapasitesi büyürken yerli tarımsal üretim tabanı aynı ölçüde güçlenmedi, tersine tarımın ekonomideki ve istihdamdaki ağırlığı geriledi. Bu nedenle ihracat arttıkça gıda güvencesinin de arttığını varsayamayız.

Sistem döviz kuru, dünya fiyatları, savaşlar, ticaret kısıtlamaları ve iklim şoklarına daha açık hale geliyor. Ayçiçek yağı bunun çok açık bir örneği, rafinaj ve ihracat kapasitesi güçlü olabilir, fakat hammaddede ithalata bağımlılık hem üreticiyi hem de tüketiciyi dış şoklar karşısında kırılgan bırakıyor.” Gıda ve içecek sektöründe yabancı ortaklı şirketlerin faaliyetlerine değinerek “Üretimin ilk aşamasında hâlâ çok sayıda küçük ve orta ölçekli çiftçi var.

Ancak zinciri kimin yönettiği sorusunun yanıtı yalnızca ‘ürünü kim ekiyor?’ sorusuyla verilemez” diyen Karaçimen, tohum ve gübre tedarikinden sözleşmeli üretime, ürün alımından depolama, işleme, lojistik ve ihracata kadar stratejik halkalarda büyük yerli şirketler ve çokuluslu şirketlerin belirleyici hale geldiğini vurguluyor. Çiftçinin giderek daha az söz sahibi olduğuna dikkati çeken Karaçimen, “Üretimi yapıyor, fakat ne üreteceği, girdiyi kaça alacağı, ürününü kime ve hangi koşullarda satacağı üzerinde giderek daha az söz sahibi oluyor. Katma değerin önemli bir bölümü de üretimden sonraki bu halkalarda birikiyor” diyor.

Çokuluslu şirketlerin ihracattaki paylarını kestirmenin zor olduğunu belirten Karaçimen, zincirde işgal ettikleri konuma vurgu yapıyor: “Cargill, Bunge, Olam/ofi, ADM, CP, BRF ve AGT gibi şirketler yalnızca nihai ürün üreten firmalar değil girdi, yem, yağlı tohum kırma, depolama, işleme ve dış ticareti birbirine bağlayan yapılara sahip.

Üstelik büyümeleri çoğu zaman sıfırdan yatırım yoluyla değil, mevcut yerli şirketlerin ve markaların satın alınmasıyla gerçekleşti.” Çokuluslu şirketlerin büyümesinin yanında kamu şirketleri ve kooperatiflerin gerilemesine değinen Karaçimen, Türkiye Şeker Fabrikaları’nın 2012’de 16’ncı sıradayken 2024’te 87’nci sıraya, Trakya Birlik’in ise 52’nci sıradan 165’inci sıraya gerilediğine işaret etti.

“Kamunun ve üretici örgüni, tarımın güçlenmesinden çok üretim, işleme ve ticaret arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını anlatıyor. Esas soru kaç milyar dolarlık ihracat yapıldığı değil bu değeri kimin yarattığı, bu değere kimin el koyduğu ve ithalata dayalı bu yapının riskini çiftçinin ve tüketicinin neden üstlendiğidir” diyor.