Yapay tatlandırıcılar kan şekerini yükseltir mi?

Masa şekeri (sakkaroz) tüketildiğinde pankreastan insülin salgılanarak kan şekeri hızla yükselir. Kalorisiz yapay tatlandırıcılar ise glukoz içermedikleri için kan şekerini geleneksel şeker gibi doğrudan fırlatmazlar. Ancak bu durum metabolizma üzerinde tamamen etkisiz oldukları anlamına gelmez.

Saygın bilim dergisi Cell üzerinde yayımlanan çığır açıcı bir klinik araştırma, sukraloz ve sakarin gibi tatlandırıcıların bağırsak mikrobiyotasındaki yararlı bakteri dengesini bozarak bireylerde glukoz toleransını olumsuz etkileyebildiğini ortaya koymuştur. Yani dilimizdeki reseptörler tatlı tadını algıladığında vücut şeker geliyormuş gibi tepki vermekte ve uzun vadede insülin hassasiyetinde değişimler yaşanabilmektedir.

Yapay tatlandırıcıların vücuda zararları

Piyasada diyet içeceklerden sakızlara kadar pek çok üründe kullanılan bu kimyasal bileşiklerin uzun vadeli etkileri tıp dünyasında yakından takip ediliyor. British Medical Journal bünyesinde yürütülen ve binlerce katılımcının uzun yıllar izlendiği kapsamlı bir araştırmada, yüksek miktarda yapay tatlandırıcı tüketen bireylerde kardiyovasküler hastalık ve felç riskinin tüketmeyenlere kıyasla daha yüksek olduğu saptanmıştır. Ayrıca Dünya Sağlık Örgütü de yaygın kullanılan aspartamı olası risk grupları arasında değerlendirerek günlük güvenli alım limitlerinin aşılmaması gerektiği konusunda uyarılarda bulunmaktadır.

Özetle, "şekersiz" etiketli ürünler geçici bir alternatif sunsa da bu gıdaları sınırsızca tüketmek doğru değildir. En sağlıklı yaklaşım, yapay alternatiflere sığınmak yerine beslenme alışkanlıklarımızda tatlı eşiğini kademeli olarak aşağı çekmektir.

Piyasada en sık kullanılan yapay tatlandırıcılar nelerdir?

Gıda sektöründe şekerin yerini alması için üretilen ve şekerden yüzlerce kat daha tatlı olan en yaygın tatlandırıcılar şunlardır:

Aspartam: Şekerden yaklaşık 200 kat daha tatlıdır. Diyet gazlı içecekler, şekersiz sakızlar, hazır pudingler ve diyet yoğurtlarda en sık kullanılan tatlandırıcıdır.

Sukraloz: Sofra şekerinin kimyasal olarak klorlanmasıyla elde edilir ve şekerden 600 kat daha tatlıdır. Isıya dayanıklı olduğu için pişirilen diyet tatlılarda ve fırın ürünlerinde tercih edilir.

Sakarin: Sentetik olarak üretilen en eski yapay tatlandırıcılardan biridir. Şekerden 300-400 kat daha tatlıdır; sıklıkla diyet içeceklerde ve masa üstü tatlandırıcı tabletlerde yer alır.

Asesülfam potasyum (Asesülfam-K): Şekerden 200 kat tatlıdır. Genellikle tek başına değil, bıraktığı hafif acı tadı maskelemek için aspartam veya sukraloz ile kombine edilerek kullanılır.

Stevia (Steviol glikozitleri): Stevia bitkisinin yapraklarından özütlenerek elde edilir. Şekerden 200-300 kat tatlıdır; "doğal kaynaklı" pazarlamasıyla diyet gıdalarda yaygınlaşmıştır.

Eritritol: Bir şeker alkolü (poliol) türüdür. Şekerin %70'i kadar tatlılığa sahiptir ancak kalorisi sıfıra yakındır. Özellikle ketojenik ve "şekersiz" fırın ürünlerinde hacim sağlayıcı olarak kullanılır.

Yapay tatlandırıcıların bilimsel araştırmalarla kanıtlanan zararları ve riskleri

Yapay tatlandırıcıların kalorisiz olması, vücutta tamamen zararsız oldukları anlamına gelmez. Yapılan klinik araştırmalar ve tıp dergilerinde yayımlanan makaleler, bu maddelerin sağlığımıza yönelik çeşitli risklerini kanıtlarıyla ortaya koymaktadır:

1. Bağırsak mikrobiyotasının bozulması ve glukoz toleransı

Kanıt: Weizmann Bilim Enstitüsü tarafından yürütülen ve prestijli Cell dergisinde yayımlanan klinik çalışmada, sukraloz ve sakarin tüketiminin bağırsaktaki yararlı bakteri popülasyonunu doğrudan değiştirdiği saptanmıştır.

Etkisi: Bağırsak mikrobiyotasındaki bu bozulmanın, kişilerin glukoz toleransını olumsuz etkileyerek vücudun kan şekerini düzenleme kapasitesini düşürdüğü kanıtlanmıştır.

2. Kalp ve damar hastalıkları riski

Kanıt: British Medical Journal (BMJ) bünyesinde yayımlanan ve 100.000'den fazla katılımcının yıllar boyunca izlendiği NutriNet-Santé araştırması, yapay tatlandırıcı tüketimini incelemiştir.

Etkisi: Yüksek miktarda aspartam ve asesülfam-K tüketen bireylerde, tüketmeyenlere kıyasla serebrovasküler hastalık (felç) ve koroner kalp hastalığı riskinin belirgin şekilde daha yüksek olduğu gösterilmiştir.

3. Kan pıhtılaşması ve kalp krizi riski

Kanıt: Cleveland Clinic araştırmacılarının Nature Medicine dergisinde yayımladığı çalışma, şeker alkolü olan eritritol üzerine odaklanmıştır.

Etkisi: Kanda yüksek düzeyde eritritol bulunmasının, kan pulcuklarının (trombosit) pıhtılaşma eğilimini artırdığı; bunun da doğrudan kalp krizi ve felç riskini tetiklediği klinik olarak kanıtlanmıştır.

4. Kanserojen risk derecelendirmesi

Kanıt: Dünya Sağlık Örgütü (WHO) bünyesindeki Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), 2023 yılında kapsamlı bir değerlendirme yayımlamıştır.

Etkisi: Yapılan bilimsel kanıt incelemeleri sonucunda aspartam, özellikle karaciğer kanseri riskine atıfla "insanlar için muhtemel kanserojen" (Grup 2B) kategorisine alınmıştır.

5. Beynin kalori mekanizmasının bozulması

Kanıt: Purdue Üniversitesi tarafından yürütülen nörobiyolojik araştırmalar, dil tatlı tadı algıladığında beynin kalori beklentisine girdiğini göstermektedir.

Etkisi: Tatlandırıcılar tatlı tadı verip kalori sağlamadığı zaman, beynin tatlılık ile kalori arasındaki doğal bağı kopmaktadır. Bu durum uzun vadede iştah kontrolünü zorlaştırmakta ve bireyleri gün içinde daha fazla kalori almaya yöneltebilmektedir.