Avrupa’daki sahaflar son aylarda yapay zekâ şirketlerinden gelen toplu kitap siparişleri nedeniyle endişeli. İddialara göre satın alınan binlerce basılı eser, yapay zekâ modellerini eğitmek amacıyla dijital ortama aktarıldıktan sonra parçalanarak imha ediliyor. Sektör temsilcileri, bu uygulamanın hem telif hakları hem de kültürel miras açısından ciddi soru işaretleri doğurduğunu savunuyor.

Almanya, Hollanda, İsviçre ve İspanya’dan gelen çok sayıda bildirim, teknoloji şirketlerinin özellikle dijital ortama henüz aktarılmamış veya sınırlı erişime sahip eski basımlara yöneldiğini gösteriyor. Sahaflar, son aylarda aldıkları siparişlerin büyüklüğünün alışılmış ticari hareketliliğin çok üzerine çıktığını, bazı tekil siparişlerin yıllık cirolarıyla kıyaslanabilecek seviyeye ulaştığını aktarıyor.

Siparişlerin önemli bölümünün Kanada merkezli Zoom Books aracılığıyla verildiği belirtilirken, yapay zekâ geliştiricilerinin özellikle bilimsel yayınlar, akademik eserler, bölgesel tarih, dilbilim, ekonomi ve hukuk alanındaki kitaplara ilgi gösterdiği ifade ediliyor.

Uzmanlara göre bunun temel nedeni, büyük dil modellerinin internette erişilebilen açık verilerin büyük bölümünü tüketmiş olması ve yeni eğitim materyallerine ihtiyaç duyması.

Yapay Zekâ İçin Eski Kitaplara Yönelim Artıyor

Avrupa’daki sahaflar, satın alınan kitapların koleksiyon amacıyla edinilmediğini düşünüyor. Bunun yerine eserlerin sayfalarının yüksek hızlı tarayıcılarla dijitalleştirildiği, ardından fiziksel nüshaların geri dönüşüme gönderildiği öne sürülüyor.

Bu yöntem ilk kez yapay zekâ şirketi Anthropic hakkında yürütülen telif hakkı davası sırasında kamuoyunun gündemine taşınmıştı. Mahkeme belgelerine göre şirket, “Project Panama” adı verilen çalışma kapsamında milyonlarca basılı kitabı satın aldı. Belgelerde kitap ciltlerinin hidrolik kesme makineleriyle ayrıldığı, sayfaların endüstriyel tarayıcılarda dijital ortama aktarıldığı ve işlemin ardından fiziksel kitapların geri dönüşüme gönderildiği bilgisi yer aldı.

Sahaflar benzer uygulamaların artık Avrupa’da da görülmeye başladığını belirtiyor. Hollanda’da faaliyet gösteren De Vries & De Vries adlı sahafın sahibi Pieter de Vries, Singapur merkezli 2077AI şirketinden binlerce ISBN numarasını içeren toplu alım talebi aldığını açıkladı. Aynı içerikte taleplerin Almanya, İsviçre ve İspanya’daki kitap satıcılarına da ulaştığı bildirildi.

Bazı Alman sahafları ise mayıs ayından itibaren özellikle gece saatlerinde otomatik olarak verilen yüksek hacimli siparişlerle karşılaştıklarını ifade ediyor. Siparişlerde yer alan eserlerin ortak özelliğinin, ticari açıdan yüksek değere sahip olmamalarına rağmen yapay zekâ eğitiminde kullanılabilecek özgün içerikler barındırmaları olduğu belirtiliyor.

Telif Hakları ve Hukuki Tartışmalar Gündemde

Uzmanlara göre fiziksel bir kitabın satın alınması, o eserin dijital kopyasını oluşturma hakkını otomatik olarak vermiyor. Ancak ABD ve Avrupa Birliği’nin telif sistemleri bu konuda farklı yaklaşımlar benimsiyor.

ABD’de “fair use” (adil kullanım) ilkesi belirli koşullar altında telif hakkıyla korunan eserlerin izin alınmadan kopyalanmasına olanak tanıyabiliyor. Yapay zekâ şirketlerinin savunmalarında da bu ilkeye sıkça başvurulduğu görülüyor. Nitekim Anthropic ve Meta hakkında görülen son davalarda şirketler lehine çıkan bazı kararlar, yapay zekâ eğitimi kapsamında yapılan belirli kullanımların adil kullanım kapsamında değerlendirilebileceğini ortaya koydu. Bununla birlikte hukuk uzmanları, bu kararların tüm uygulamalar için genel bir izin anlamına gelmediğinin altını çiziyor.

Avrupa Birliği’nde ise durum farklı ilerliyor. Veri madenciliğine belirli koşullarda izin veren düzenlemeler bulunsa da hak sahiplerinin bu kullanıma itiraz edebilmesini sağlayan “opt-out” mekanizması önemli bir unsur olarak öne çıkıyor. Eski basımların önemli bölümünde böyle bir beyan bulunmaması ise hukuki tartışmaları daha karmaşık hâle getiriyor.

Sahaflar Kültürel Mirasın Korunmasını İstiyor

Berlinli sahaf Urban Zerfas, yaşanan süreci “altına hücum” dönemine benzetirken, değerli eserlerin dijitalleştirildikten sonra yok edilmesinin önüne geçilmesi gerektiğini savunuyor. Zerfas, Alman Kitapçılar Birliği ile kamu otoritelerini konuya ilişkin düzenleme yapmaya çağırdı.

Tübingen’de faaliyet gösteren antikacı Roger Sonnewald ise yapay zekâ şirketlerinin en çok 1970’lerden sonra yayımlanan ve hâlâ telif koruması altında bulunan kitapları satın aldığını belirtiyor. Sonnewald’a göre daha eski Almanca eserlerin önemli bölümü zaten kütüphaneler tarafından dijital ortama aktarılmış durumda. Buna karşılık 20. yüzyılın ikinci yarısında yayımlanan ve henüz dijitalleştirilmemiş eserler, yapay zekâ geliştiricileri açısından daha yüksek değer taşıyor.

İddiaların ardından Zoom Books, yapılan alımların “normal geri dönüşüm ve ticaret modeli” kapsamında gerçekleştirildiğini savundu. Ancak sahaflar koleksiyoncuların veya ikinci el kitap satıcılarının genellikle aynı konuda sınırlı sayıda eser satın aldığını, birbirinden tamamen farklı binlerce kitabı ISBN listeleri üzerinden toplu olarak talep eden siparişlerin olağan ticari faaliyetlerle örtüşmediğini ifade ediyor.

Yapay zekâ sistemlerinin eğitiminde kullanılacak yeni veri kaynaklarına yönelik arayış sürerken, eski basılı eserlerin bu süreçte nasıl değerlendirileceği ve telif haklarının hangi sınırlar içinde korunacağına ilişkin tartışmaların önümüzdeki dönemde de devam etmesi bekleniyor.

İlginizi Çekebilir: Ortadoğu Efsanelerinde Adı Geçen 7 Ünlü Mitolojik Yaratık

Yapay zekâ şirketlerinin ileride benzer ne gibi sorunlar yaratacağını düşünüyorsunuz? Cevaplarınızı yorumlarda veya Kayıp Rıhtım Forum’da paylaşabilir, daha fazlası için bizleri Google News ve WhatsApp üzerinden takip edebilirsiniz.

Bu yazı Yapay Zekâ Şirketlerinin Sahaflarda Başlattığı Yeni Akım Tepki Çekti ilk olarak şu sitede yayımlanmıştır: Kayıp Rıhtım. Yazının kaynağı bu sitedir.