90'lı yılların başlarında, Yerevan merkezindeki yenileme çalışmaları sırasında yeraltında yapılar bulundu, ancak çalışmaların uzun süre askıya alınması mümkün olmadığı için bu yapıların olduğu gibi korunarak örtülmesine karar verildi. Gelecekte tekrar açılabilirler ve Yerevan'ın merkezinde bir yeraltı şehri ortaya çıkabilir.

Ayrıca, buraya çok yakın bir yerde, "Moskova" sinemasının karşısında, inşaat çalışmaları sırasında muhtemelen Timur devrine ait bir bey mezarı ile objeler bulundu.

Keşif 2003 yılında gerçekleşti. Yerevan’ın ana meydanında asfaltın üst tabakası kaldırıldıktan sonra, altında 17. yüzyıldan kalma konut birimleri, taş duvar kalıntıları, seramik testiler, kil su boruları, siyah ve kırmızı kiremitler yapı işçilerinin şaşkın bakışları önünde belirdi.

Ulusal Bilimler Akademisi Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü Orta Çağ Çalışmaları Bölümü Başkanı Grigor Ğarakhanyan, Ağavni Jamkoçyan ve Frina Babayan, yerinde arkeolojik araştırmalar yürüttüler. Arkeologlara göre, bunlar 1679 depreminde yıkılan binaların kalıntılarıydı.

1679 depreminde yıkılan binalar

Cumhuriyet Meydanı'nın hemen altında siyah ve kırmızı tüf taşından yapılmış olan bu eski şehir Abovyan ve Amiryan caddelerinden geçerek eski Kond mahallesine ulaşıyor. Arkeolog Ağavni Jamkoçyan, "Çalışmalar, binaların çatılarının 17. yüzyıldaki deprem sırasında çöktüğünü ortaya koyuyor" dedi.

17. yüzyılda Yerevan, Ermenilerin yanı sıra Türk ve Acem Müslümanların da yaşadığı bir şehirdi. Arkeoloğa göre, eski şehir 20. yüzyıl başlarında, mimar Aleksander Tamanyan’ın tasarladığı Cumhuriyet Meydanı'nın inşaatına başlanmadan önce örtülmüş ve 2003 yılına dek unutulmuştu. Cumhuriyet Meydanı'nın yenileme çalışmaları sırasında ortaya çıkan eski şehir kalıntılarını inceleyen uzmanlardan biri olan Jamkoçyan, kazılarda iç kemerlerle birbirine bağlanmış 4,5 metre yüksekliğinde odalar bulunduğunu belirtti. Binaların temelleri o kadar sağlamdı ki, depremden sonra da insanlar yıkılmayan katlarda yaşamaya devam etmişti. Arkeologlar, elde edilen materyallere dayanarak, yeraltında bulunan yapıların, Fransız gezginler Jean-Baptiste Tavernier ve Jean Chardin'in Yerevan'ın panoramik çizimlerinde gösterdiği 17. yüzyıl binalarının bir parçası olduğu sonucuna vardılar.

Paşinyan’dan adım

Ermenistan'ın önceki hükümetinin arkeolojik araştırmalara ayıracak parası olmadığı için keşif örtbas edildi. Şehir asfaltlandı. Ermenistan'ın mevcut hükümeti, hazineyi halka açmaya ve tarihi alanı turistik bir cazibe merkezi olarak kullanmaya hazır görünüyor. Başbakan Nikol Paşinyan geçtiğimiz yıllarda Facebook sayfasında, Eski Yerevan'daki Cumhuriyet Meydanı'nın altındaki tarihi katmanın açılması ve müze bölümüne dönüştürülmesi çalışmalarının başlayacağını açıklamış ve "Sonuç olarak, Cumhuriyet Meydanı çok daha güzel bir yer haline gelecek" duyurusunu yapmıştı.

“Hafızamızın ne olduğunu bilmeliyiz”

Etnograf Lusine Khalatyan'a göre, öncelikle Ermenistan'ın kültür çeşitliliği hakkında derinlemesine araştırma yapılması ve bölgenin turistlere açılmasından önce bu mirasın Ermeni halkı tarafından kabul edilmesi gerekiyor. Geçmişte CivilNet kanalına verdiği demeçte, "Yapacağım şey, bu Pandora'nın kutusunu açmak ve daha derine inmek olurdu; çünkü biz Yerevan sakinleri olarak mirasımızı anlamalı, geçmişimizle yüzleşmeli ve hafızamızın ne olduğunu bilmeliyiz" dedi.

Bu bulgular, 17-18. yüzyıllardaki Yerevan'ın sadece sıradan bir şehir değil, aynı zamanda bir ticaret ve ekonomi merkezi olduğunu gösteriyor. Ancak, bu tarihi hazinenin tam ve kapsamlı bir şekilde incelenmesi mümkün olmadı.

Bu arada, Yerevan'ın eski baş mimarı Narek Sargsyan kazılarda bulunan yapılar hakkında şu yorumu yaptı: “Birincisi, bunlar anıt değil, Ermenistan başkentinin ilk planlı caddesi eski Astafyan Caddesi'ndeki (günümüzde Abovyan) yıkılmış evlerin bodrum katlarıdır. İkincisi, yıkılmadılar, sadece gelecek nesiller için kumla örtüldüler.” Sargsyan'a göre meydanın yeni bir tasarım projesinin hedeflerinden biri, yeraltı anıtlarının bir bölümünün -göstermelik restorasyon adı ile- Hyusisayin Poghota’da (Northern Avenue) yer alan bir ticaret merkezi durumuna gelmesi.

Günümüzde eski Yerevan’ı canlandırma projesi gündemde değil. Bundan sonra gelecek nesillere ne kalacağı da henüz belli değil.