Narendra Modi iktidarı son on iki yılda birçok kriz atlattı. Çiftçi protestoları, muhalefetin baskısı, ekonomik sıkıntılar ve dini gerilimler hükümeti zaman zaman zorladı. Buna rağmen Modi, kamuoyu karşısında geri adım atan bir lider görüntüsü vermemeye özen gösterdi.

Ancak bu kez tablo farklıydı. Haftalar önce sosyal medyada mizahi bir internet akımı olarak başlayan hareket, ülke çapında kitlesel protestolara dönüştü. Gösterilerin sona ermesi için Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan’ın istifa etmesi gerekti. İlk kez bir bakan doğrudan sokak baskısıyla görevini bıraktı. Bu gelişme, bir bakan değişikliğinden çok daha fazlasını ifade ediyor. Z kuşağının siyasal ağırlığının arttığını, ekonomik büyüme ile toplumsal beklentiler arasındaki makasın açıldığını ve gençliğin artık seçimlerle sınırlı kalmayıp sokakta da siyaset yapabildiğini gösteriyor.

Dünyanın en büyük genç nüfusu neden öfkeli?

Hindistan uzun süredir “dünyanın yükselen ekonomisi” olarak sunuluyor. Yaklaşık yüzde 7 büyüme oranıyla dünyanın en hızlı büyüyen ekonomileri arasında yer alıyor. Çin’den üretim kaydırmak isteyen Batılı şirketler için önemli bir yatırım merkezi haline geldi.

Ancak makroekonomik başarı hikâyesi gençlerin gündelik hayatına aynı ölçüde yansımıyor.Ülke dünyanın en büyük genç nüfusuna sahip. Her yıl milyonlarca genç, üniversiteye ve kamu kadrolarına girebilmek için son derece rekabetçi sınavlara hazırlanıyor. Kaliteli üniversite sayısı sınırlı, mezuniyet sonrasında nitelikli iş bulmak ise giderek zorlaşıyor.

Yaklaşık her dört gençten biri ne eğitimde ne de istihdamda bulunuyor. Kamu eğitim harcamaları, yıllardır GSYH’nin yüzde 6’sına çıkarılacağı vaadine rağmen yüzde 4 dolayında seyrediyor. Hindistan her yıl yaklaşık 10-12 milyon yeni gencin işgücüne katıldığı bir ülke. Ekonomi büyüse de yaratılan nitelikli istihdam aynı hızla artmıyor. Bu nedenle eğitim sistemi ile işgücü piyasası arasındaki uyumsuzluk, gençler açısından yapısal bir krize dönüşüyor. Böyle bir ortamda sınav güvenliği, eğitim sistemine ilişkin teknik bir tartışma olmaktan çıkıyor; milyonlarca genç açısından gelecek umudunun sembolüne dönüşüyor.

Bir hakaret, nasıl siyasi harekete dönüştü?

Kıvılcımı, yüksek yargıdan gelen küçümseyici bir ifade ateşledi. Hindistan Başyargıcının işsiz gençleri “hamamböceklerine” benzetmesi sosyal medyada büyük tepki yarattı. Gençler aşağılayıcı ifadeyi tersine çevirerek sahiplenmeye karar verdi. İnternette başlayan “Cockroach Janta Party” (Hamamböceği Halk Partisi) kısa sürede milyonlarca takipçiye ulaştı.

İlk bakışta sıradan bir internet mizahı gibi görünen bu girişim, birkaç hafta içinde gerçek bir siyasal harekete dönüştü. Üretken yapay zekâ araçlarıyla hazırlanan görseller, kısa videolar ve mizahi sloganlar milyonlarca kişiye ulaştı. Telegram ve WhatsApp grupları üzerinden örgütlenen gençler, geleneksel parti yapılarından bağımsız biçimde, ülke çapında gösteriler düzenlemeye başladı.

Asıl kırılma, ulusal sınavlarda yaşanan yeni soru sızıntılarıyla geldi. Mayıs ayında ortaya çıkan skandal, son on yılda yaşanan yüzü aşkın sınav sızıntısından biriydi. Ancak bu kez gençler açısından sabır tükenmişti. Yıllarca emek veren öğrenciler, soruların para ve siyasi bağlantılar sayesinde önceden dağıtıldığına inanıyordu. Böylece mesele, eğitim sistemindeki aksaklıkların ötesine geçerek devletin liyakat ilkesine duyulan güvenin sarsılmasına dönüştü.

Yeni Delhi’de başlayan oturma eylemleri kısa sürede Mumbai, Kalküta ve Bengaluru gibi büyük kentlere yayıldı. Polis müdahaleleri, göz yaşartıcı gaz ve cop kullanımı hareketi durdurmak yerine büyüttü. Muhalefet partileri parlamentoda hükümete baskı yaparken, akademisyenler, hukukçular ve sanatçılar öğrencilere destek verdi.

Hükümet başlangıçta alt düzey bürokratları görevden alarak krizi yönetmeye çalıştı. Ancak protestocuların temel talebi değişmedi: Eğitim Bakanının istifası, soru dağıtımı konusunda bağımsız soruşturma ve sınav sisteminin yeniden düzenlenmesi.

Sonunda hükümet geri adım attı. Bakan istifa etti. Ayrıca sınav skandalı nedeniyle yaşamını yitiren öğrencilerin ailelerine tazminat ödenmesi ve protestocular hakkında açılan davaların geri çekilmesi yönünde taahhütlerde bulundu. Economist’in de dikkat çektiği gibi, Modi uzun yıllardan sonra ilk kez Z kuşağının baskısı karşısında önemli bir siyasi taviz vermek zorunda kaldı.

Bu sorunlar Hindistan’a özgü değil. Son yıllarda dünyanın birçok ülkesinde genç kuşaklar benzer sorunlarla karşı karşıya. Üniversite mezunu olmak artık istikrarlı bir iş garantisi sunmuyor. Konut fiyatları yükseliyor, gelir eşitsizliği büyüyor. Eğitime yapılan bireysel yatırımın karşılığı ise giderek azalıyor.

Hindistan örneğinde buna bir de kamu sınavlarına duyulan güvenin aşınması eklendi. Böylece ekonomik büyüme rakamları ile gençlerin gündelik deneyimi arasındaki çelişki görünür hale geldi.

Uzun süre “demografik fırsat” olarak görülen genç nüfus, yeterli eğitim ve istihdam politikaları geliştirilemediğinde, toplumsal itirazın en önemli taşıyıcılarından birine dönüşebiliyor.

Hamamböceği Hareketi, Hindistan’da son yıllarda yükselen toplumsal muhalefetin ilk örneği değil. Ancak önemli bir dönüm noktası olmaya aday.

2011’de Anna Hazare’nin öncülüğündeki yolsuzluk karşıtı hareket milyonlarca kişiyi sokaklara çıkarmış, hükümeti yolsuzlukla mücadele yasasını hazırlamaya zorlamıştı. Bu hareket daha sonra Arvind Kejriwal liderliğinde Aam Aadmi Partisi’nin doğmasına da zemin hazırladı.

2012’de Delhi’de bir genç kadına yönelik toplu tecavüz ve cinayetin ardından başlayan Nirbhaya protestoları, ülke tarihinin en büyük kadın hareketlerinden birine dönüştü. Aylar süren gösteriler sonucunda cinsel şiddete ilişkin yasalar sertleştirildi.

2019 ve 2020’de Vatandaşlık Değişikliği Yasası’na (CAA) karşı özellikle öğrencilerin ve Müslüman kadınların öncülük ettiği kitlesel protestolar düzenlendi. Hükümet yasayı geri çekmedi, ancak Shaheen Bagh eylemleri Hindistan’da sivil itaatsizliğin sembollerinden biri haline geldi.

Bunun hemen ardından gelen 2020-2021 çiftçi eylemleri ise hükümete karşı en büyük meydan okumalardan biriydi. Yaklaşık bir yıl süren direnişin sonunda, hükümet üç tartışmalı tarım yasasını geri çekmek zorunda kaldı. Bu, Modi’nin iktidara geldikten sonra önemli bir politika değişikliğine zorlandığı ilk büyük geri adım olarak kayıtlara geçti.

Bugünkü gençlik hareketi bu nedenle boşlukta ortaya çıkmış bir isyan değil. Ancak önceki protestolardan farklı olarak merkezine genç işsizliği ve gelecek kaygısını yerleştiriyor. Bu yönüyle Hindistan siyasetinde yeni bir siyasal gündem oluşturma potansiyeli taşıyor.

Hamamböceği Hareketi’nin en dikkat çekici yanı, klasik öğrenci örgütlenmelerinden farklı bir yöntem izlemesi oldu. İnternet kültürü, mizah, yapay zeka araçları ve yatay örgütlenme biçimleri milyonlarca genci ortak bir siyasal dile dönüştürdü.

Hindistan’da yaşananlar, ekonomik büyümenin tek başına siyasal meşruiyet üretmeye yetmediğini gösteriyor. Genç kuşaklar, daha fazla ekonomik büyümenin ötesinde; adil rekabet, şeffaf kurumlar ve gelecek güvencesi talep ediyor.

Hükümet bu kez geri adım atarak krizi şimdilik yatıştırmış görünüyor. Ancak temel sorunlar ortadan kalkmış değil. Eğitim sistemindeki yapısal sorunlar, yüksek genç işsizliği ve fırsat eşitsizliği devam ettiği sürece, hareketin elde ettiği ilk başarı yeni taleplerin de önünü açabilir.

Hareketi’n asıl önemi, bir eğitim bakanını istifa ettirmesinin ötesine geçiyor. Hindistan’da uzun yıllardır siyasetin ana eksenini din, milliyetçilik ve kimlik tartışmaları oluşturuyordu. Z kuşağı ise gündemi işsizlik, eğitim, liyakat ve fırsat eşitsizliğine kaydırıyor. Bu değişim kalıcı hale gelirse, Modi’nin bugüne kadar başarıyla kullandığı siyasal kutuplaşma dili de eskisi kadar etkili olmayabilir. Hindistan’da siyaset, seçim meydanlarının yanı sıra sokakta da sonuç alabilen yeni bir kuşağın etkisiyle yeniden şekillenebilir.